Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển vượt bậc cùng sự xuất hiện ngày càng phức tạp của các thách thức an ninh phi truyền thống, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý tài sản quốc gia đang đứng trước những bước ngoặt quan trọng. Chiều ngày 22 tháng 9 năm 2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tổ chức phiên họp cho ý kiến về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản sửa đổi.
Điểm nhấn thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới chuyên môn tài chính và cộng đồng công nghệ chính là đề xuất đưa hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số vào danh mục có thể trưng dụng. Bước đi này phản ánh tư duy lập pháp chủ động, nhằm chuẩn bị nguồn lực tối ưu cho Nhà nước để kịp thời ứng phó với các tình huống khẩn cấp, từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh cho đến các mối nguy cơ về tội phạm mạng.
Bước chuyển mình của khung pháp lý trước làn sóng công nghệ
Thay mặt cơ quan soạn thảo, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận đã trình bày các nội dung cốt lõi của dự thảo luật. Dự án luật mới gồm 4 chương với 30 điều, giữ nguyên 2 điều, sửa đổi bổ sung 24 điều, bổ sung mới 3 điều và lược bỏ 13 điều so với luật năm 2008.
Tinh thần chủ đạo của lần sửa đổi này là sự phân định rạch ròi giữa việc trưng mua và trưng dụng, trong đó cơ quan quản lý chủ trương thu hẹp diện tài sản trưng mua và chỉ áp dụng đối với những vật dụng thực sự cần chuyển quyền sở hữu sang cho Nhà nước. Những nhóm hàng hóa này chủ yếu bao gồm thuốc men, vắc xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu và các dạng vật tiêu hao khác. Hàng dự trữ quốc gia và tài sản công hoàn toàn nằm ngoài phạm vi trưng mua.
Ở chiều ngược lại, phạm vi tài sản được trưng dụng được mở rộng đáng kể nhằm đáp ứng linh hoạt các yêu cầu thực tiễn. Bên cạnh vật nuôi, khu vực biển đã giao cho tổ chức, cá nhân hay các công trình hạ tầng thiết yếu, sự xuất hiện của tài sản số cùng hạ tầng công nghệ số là một bước mở rộng đáng chú ý. Khác với trưng mua mang tính chuyển giao vĩnh viễn quyền sở hữu, trưng dụng tài sản bản chất là việc cơ quan công quyền sử dụng có thời hạn quyền khai thác tài sản của cá nhân hoặc doanh nghiệp trong các tình trạng đặc biệt cấp bách, sau đó phải hoàn trả và bồi thường thỏa đáng cho chủ tài sản.
Thách thức về đặc tính kỹ thuật và bài toán khôi phục quyền kiểm soát
Dưới góc nhìn công nghệ và tài chính số, việc đưa tài sản số vào diện trưng dụng đặt ra nhiều thách thức kỹ thuật phức tạp cho các cơ quan quản lý. Thẩm tra sơ bộ dự án luật, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp thể hiện sự tán thành với việc sửa đổi toàn diện, song cũng đề nghị phải đánh giá hết sức cẩn trọng. Tài sản số có bản chất phi vật chất, vận hành dựa trên các hệ thống mật mã học và dữ liệu phân tán, đồng thời có tính thanh khoản và biên độ biến động giá trị diễn ra từng giây trên thị trường toàn cầu.
Nhiều ý kiến tại nghị trường chỉ ra rằng không phải mọi tài sản số đều có thể bàn giao quyền sử dụng tạm thời mà vẫn bảo toàn nguyên vẹn giá trị, tình trạng pháp lý hoặc quyền kiểm soát ban đầu. Nếu can thiệp vào các khóa bảo mật hoặc quyền điều hành hệ thống mà thiếu giải pháp kỹ thuật tương thích, nguy cơ gây tổn hại dữ liệu và ảnh hưởng đến quyền lợi của bên thứ ba là rất lớn.
Do đó, cơ quan thẩm tra đã lưu ý cần xây dựng cơ chế bảo đảm an toàn thông tin tuyệt đối, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dùng và các nhà đầu tư, đồng thời phải có quy trình chuẩn mực để khôi phục quyền kiểm soát tài sản số cho chủ sở hữu ngay sau khi thời hạn trưng dụng kết thúc.
Minh bạch hóa cơ chế bồi thường và bảo vệ quyền sở hữu của người dân
Nhằm củng cố niềm tin thị trường và tuân thủ các chuẩn mực của Hiến pháp năm 2013, dự thảo luật đã bổ sung các điều khoản chặt chẽ về quyền lợi của bên có tài sản. Nguyên tắc xác định giá trưng mua và mức bồi thường khi trưng dụng được thiết kế theo hướng bám sát giá trị thị trường khách quan. Người có tài sản được quyền khiếu nại hoặc khởi kiện nếu không đồng thuận với mức giá được phê duyệt. Trong trường hợp tài sản trưng dụng bị thất thoát hoặc hư hỏng không thể phục hồi, chủ sở hữu sẽ được bồi thường bằng tiền hoặc bằng tài sản tương đương.
Kết luận phiên làm việc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất dự án luật đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét và thông qua tại Kỳ họp thứ hai. Lãnh đạo Quốc hội lưu ý sâu sắc rằng việc hạn chế quyền tài sản của tổ chức, công dân phải được thể hiện trực tiếp trong luật chứ không giao Chính phủ quy định chi tiết.
Ngoài ra, việc trưng dụng chỉ được phép tiến hành vì lợi ích chung của quốc gia khi các biện pháp huy động thông thường không thể đáp ứng, bảo đảm mức đền bù tương xứng và tuyệt đối không gây tổn hại đến hoạt động kinh doanh hay nghiên cứu khoa học của người dân và doanh nghiệp.
