Vì sao SocialFi, DAO và Memecoin đang đi sai hướng?

Vitalik nói thẳng về thất bại của tầng ứng dụng Web3

Từng được kỳ vọng sẽ tạo ra một làn sóng ứng dụng phi tập trung bùng nổ, Web3 sau nhiều năm vẫn loay hoay ở tầng ứng dụng. Theo Vitalik Buterin, nguyên nhân không còn nằm ở tốc độ chậm hay phí cao, mà ở thiết kế động lực ứng dụng sai lệch: khi yếu tố tài chính lấn át mọi giá trị tương tác xã hội.

Từ SocialFi biến thành máy tạo spam, DAO thất bại vì “bỏ phiếu bằng token”, đến cơn sốt memecoin phản ánh sự suy thoái trong quản trị, người sáng lập Ethereum đã đưa ra những đánh giá thẳng thắn nhất từ trước đến nay về lý do vì sao Web3 đang tự làm khó mình.

Thực tế gần đây chính nền tảng mạng xã hội X (Twitter) cũng phải siết API để ngăn chặn người dùng trên X spam nội dung. Chính sách mới không còn trả thưởng cho người dùng đăng bài và tương tác.

Đọc thêm: Mạng xã hội của Elon Musk quay lưng với mô hình kiếm tiền bằng spam nội dung của các dự án Web3

Kỳ vọng “app explosion” và thực tế phũ phàng

Trong những năm đầu của Web3, cộng đồng tin rằng khi hạ tầng đủ tốt, một “vụ nổ ứng dụng” sẽ diễn ra tương tự App Store giai đoạn 2008–2012. Smart contract, ví phi tập trung và DeFi được xem là nền móng để hàng loạt ứng dụng xã hội, quản trị và dự đoán bùng nổ.

Nhưng thực tế lại khác. Sau gần một thập kỷ, số ứng dụng Web3 được sử dụng thường xuyên ngoài giao dịch tài chính vẫn rất hạn chế. Theo Vitalik, vấn đề không nằm ở công nghệ chưa đủ mạnh, mà ở chỗ nhiều ứng dụng Web3 được thiết kế xoay quanh lợi nhuận ngắn hạn ngay từ đầu. Khi “token incentive” trở thành trung tâm, sản phẩm không còn phục vụ người dùng, mà phục vụ dòng tiền.

Trong bối cảnh đó, các nền tảng giao dịch như BingX đang trở thành nơi phản ánh rõ nhất dòng tiền đầu cơ: thanh khoản tập trung mạnh vào các narrative ngắn hạn như memecoin hay SocialFi token, thay vì các sản phẩm có giá trị sử dụng thực tế lâu dài.

SocialFi: khi tiền phá hủy tương tác xã hội

SocialFi từng được kỳ vọng sẽ thay thế mạng xã hội truyền thống bằng mô hình nơi người dùng sở hữu dữ liệu và được trả công cho sự đóng góp. Tuy nhiên, theo Vitalik, phần lớn SocialFi thất bại vì gắn quá chặt tương tác xã hội với phần thưởng tài chính.

Khi mỗi lượt follow, like hay comment đều có thể quy đổi thành tiền, hành vi người dùng nhanh chóng bị bóp méo. Nội dung không còn nhằm tạo giá trị hay thảo luận, mà tối ưu hóa phần thưởng. Kết quả là spam, farm tương tác và các vòng lặp khuyến khích rỗng. Thay vì xây dựng cộng đồng bền vững, SocialFi vô tình phá hủy chính nền tảng xã hội mà nó muốn cải thiện.

Cụ thể nhà sáng lập Farcaster Dan Romero của ứng dụng SocialFi hàng đầu trên Ethereum thông báo bán lại nền tảng cho Neynar, một đơn vị phát triển hạ tầng mạng xã hội phi tập trung. Mặc dù đã huy động hơn 180 triệu USD ở mức định giá 1 tỷ USD, sau ba năm phát triển Farcaster đã đi vào ngõ cụt khi phải bán lại cho một công ty khác.

Farcaster vs Substack: khác biệt nằm ở động lực

Vitalik từng so sánh Farcaster với Substack như một ví dụ điển hình về thiết kế động lực. Substack không gắn mọi hành vi xã hội với token, nhưng vẫn tạo ra giá trị kinh tế cho người viết thông qua mối quan hệ trực tiếp với độc giả. Động lực ở đây đến từ danh tiếng, chất lượng nội dung và sự tin cậy lâu dài.

Ngược lại, nhiều nền tảng SocialFi lại cố “token hóa” mọi thứ ngay từ đầu. Khi lợi ích tài chính xuất hiện quá sớm, nó lấn át các động lực xã hội tự nhiên như uy tín, trách nhiệm và bản sắc cộng đồng. Theo Vitalik, Web3 không thiếu công cụ, mà thiếu sự kiên nhẫn trong việc xây dựng giá trị phi tài chính trước.

Tôi thích mô hình của Substack. Nếu bạn nhìn vào top 10 tác giả của Substack, tất cả họ đều rất tâm huyết và sản xuất nội dung chất lượng cao. Nhưng nếu bạn nhìn vào top 10 tác giả trên một số nền tảng Crypto SocialFi, họ thường chỉ thổi phồng số liệu hoặc tham gia vào các chiêu trò quảng cáo.

Sự khác biệt là Substack chú trọng vào việc tuyển chọn và xây dựng cộng đồng. Họ nỗ lực tìm kiếm những tác giả mà họ cho là chất lượng cao và tận tâm hỗ trợ họ tích hợp tác phẩm của mình vào nền tảng, thay vì chỉ đơn thuần cung cấp một công cụ để phát hành token. Đây là điều mà các doanh nhân trong lĩnh vực tiền điện tử cần học hỏi.

Điều này cũng lý giải tại sao Faraster ngừng tập trung vào mạng xã hội thuần túy và thay vào đó chuyển sang tạo ví điện tử: "Họ không chỉ muốn tạo ra một sản phẩm "nhỏ gọn và đẹp mắt"; họ khao khát có hàng chục triệu, thậm chí hàng trăm triệu người dùng. Dựa trên quỹ đạo hiện tại, họ tin rằng lĩnh vực ví điện tử có nhiều khả năng đạt được quy mô phổ biến rộng rãi như vậy hơn so với các sản phẩm mạng xã hội thuần túy."

DAO và sai lầm của “token voting”

DAO,  viết tắt củaDecentralized Autonomous Organization - tổ chức tự trị phi tập trung, được quảng bá như tương lai của quản trị phi tập trung. Nhưng trên thực tế, phần lớn DAO vận hành theo mô hình “one token, one vote”, biến quyền lực thành hàm số của vốn. Vitalik cho rằng đây là một sai lầm căn bản.

Khi quyền biểu quyết gắn chặt với lượng token nắm giữ, DAO dễ rơi vào tình trạng đầu cơ quyền lực. Cá voi có động lực thao túng quyết định, trong khi người dùng thực sự đóng góp giá trị lại không có tiếng nói tương xứng. Thay vì giảm tập trung, nhiều DAO chỉ tái tạo lại mô hình cổ đông truyền thống dưới lớp vỏ blockchain.

Memecoin như triệu chứng, không phải nguyên nhân

Vitalik không xem memecoin là “kẻ thù”, mà coi chúng như triệu chứng của một hệ sinh thái đang mất phương hướng. Khi cộng đồng không còn tin rằng các ứng dụng Web3 có thể tạo ra giá trị xã hội thực, dòng tiền sẽ chảy về những thứ đơn giản nhất: đầu cơ thuần túy.

Memecoin phản ánh một thực tế lạnh lùng: thị trường đang định giá cao sự chú ý và giải trí hơn là tầm nhìn dài hạn. Theo Vitalik, vấn đề không phải memecoin tồn tại, mà là chúng đang trở thành trung tâm của hệ sinh thái, thay vì chỉ là phần bên lề.

Polymarket: thành công kỹ thuật, thất bại về ý nghĩa

Polymarket thường được ca ngợi như một trong những ứng dụng Web3 hoạt động hiệu quả nhất, với thanh khoản thật và người dùng thật. Tuy nhiên, Vitalik đặt câu hỏi: liệu việc cá cược vào các sự kiện chính trị và xã hội có thực sự mang lại giá trị tích cực?

Dù thành công về mặt kỹ thuật và cơ chế thị trường, Polymarket vẫn đối mặt với vấn đề ý nghĩa xã hội. Nếu Web3 chỉ giỏi tạo ra các thị trường cá cược tinh vi hơn, nhưng không cải thiện chất lượng thông tin hay quyết định tập thể, thì đó là một thành công nửa vời.

Futarchy & MetaDAO: lối thoát hay thử nghiệm rủi ro?

Trước bức tranh ảm đạm đó, Vitalik vẫn tỏ ra thận trọng lạc quan với các mô hình mới như futarchy hay MetaDAO, nơi quyết định được dẫn dắt bởi dự đoán kết quả thay vì biểu quyết cảm tính. Đây là những thử nghiệm táo bạo nhằm tách quyền lực khỏi vốn và đưa tri thức tập thể vào quản trị.

Về lý thuyết, thị trường dự đoán là một công cụ thành công (vì nó hoạt động hiệu quả), nhưng chúng ta cần những ứng dụng ý nghĩa hơn nữa.

Tôi nghĩ các cơ chế với động lực dài hạn sẽ tốt hơn. Ví dụ, mô hình Futarchy của Robin Hanson (quản trị thị trường dự đoán) rất thú vị. Trong quản trị truyền thống, người dân thường bỏ phiếu cho cá nhân (tổng thống, thành viên Quốc hội) hoặc cho các phương pháp (chẳng hạn như "Chúng ta có nên xây con đường này không?"). Triết lý quản trị của Robin Hanson là người dân chỉ bỏ phiếu để quyết định "mục tiêu" (chẳng hạn như tăng trưởng GDP hoặc giảm tỷ lệ thất nghiệp), và sau đó sử dụng thị trường dự đoán để xác định "phương pháp". Các nhà giao dịch trên thị trường, để kiếm tiền, sẽ "mua" dữ liệu chính xác nhất bằng tiền thật. Hiện tại, MetaDAO đang thử nghiệm điều này. Ông chia sẻ

Tuy nhiên, chính Vitalik cũng thừa nhận đây không phải “viên đạn bạc”. Chúng mang theo rủi ro lớn và có thể thất bại. Nhưng khác với SocialFi hay DAO kiểu cũ, các mô hình này ít nhất đang cố gắng giải quyết vấn đề cốt lõi: làm sao để Web3 tạo ra giá trị xã hội thực, thay vì chỉ tối ưu hóa dòng tiền.