Đề xuất bổ sung quy định tịch thu tài sản số để chống tội phạm
Bộ Công an vừa đưa ra đề xuất quan trọng về việc bổ sung quy định tịch thu đối với tiền số và tài sản số cùng các loại giấy tờ có giá hay quyền tài sản. Đây là nội dung nằm trong dự thảo hồ sơ chính sách liên quan đến Bộ luật Hình sự nhằm thích ứng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số hiện nay.
Việc bổ sung này được kỳ vọng sẽ tăng cường hiệu quả trong công tác đấu tranh và phòng chống tội phạm công nghệ cao cũng như các hành vi rửa tiền hoặc che giấu tài sản bất hợp pháp.
Theo báo cáo đánh giá tác động chính sách thì các quy định hiện hành trong Bộ luật Hình sự chủ yếu tập trung vào các loại công cụ và phương tiện phạm tội truyền thống.
Những tài sản này thường là vật chất hữu hình hoặc tiền mặt và các khoản thu lợi bất chính cùng các vật cấm lưu hành. Tuy nhiên thực tế đang nảy sinh nhiều loại tài sản phi truyền thống tồn tại trên môi trường điện tử như tiền mã hóa hay ví điện tử và các quyền tài sản phát sinh từ nền tảng công nghệ.
Những khó khăn trong việc truy vết và thu hồi tài sản công nghệ cao
Cơ quan soạn thảo nhận định rằng việc chưa có quy định rõ ràng về các dạng tài sản mới này đã gây ra nhiều trở ngại cho quá trình điều tra. Các hoạt động như kê biên hoặc phong tỏa và truy vết tài sản phạm tội thường gặp bế tắc do thiếu căn cứ pháp lý cụ thể. Những khó khăn này đặc biệt lộ rõ trong các vụ án lừa đảo xuyên biên giới hoặc chiếm đoạt tài sản qua mạng khi tội phạm sử dụng công nghệ blockchain để che giấu dòng tiền một cách tinh vi.
Vì lý do đó việc bao quát đầy đủ các dạng tài sản số và quyền tài sản trong luật là rất cần thiết để phù hợp với tình hình thực tế. Nội dung này cũng được xác định là một trong những chính sách quan trọng nhằm hoàn thiện các nguyên tắc của Bộ luật Hình sự. Đây sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác đấu tranh và ngăn ngừa các loại tội phạm mới phát sinh trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi từng ngày.
Quan điểm của VCCI về rủi ro khi hình sự hóa quá sớm
Đóng góp ý kiến cho dự thảo này thì Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận thấy đây là lĩnh vực mà khung pháp lý quản lý vẫn đang trong quá trình xây dựng. Mặc dù Luật Công nghiệp Công nghệ số đã bước đầu định nghĩa về tài sản số nhưng Việt Nam vẫn chưa có một hệ thống quy định hoàn chỉnh về hoạt động kinh doanh hay giao dịch trong mảng này. Khi chưa phân định rõ ràng hành vi nào là hợp pháp và hành vi nào là trái phép thì việc hình sự hóa sẽ tạo ra những rủi ro pháp lý rất lớn.
VCCI bày tỏ lo ngại rằng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tài chính công nghệ cùng các sàn giao dịch và nhà đầu tư có thể gặp nguy hiểm pháp lý bất cứ lúc nào. Các mô tả về hành vi trong dự thảo hiện vẫn còn mang tính chất chung chung và chưa xác định rõ mức độ cũng như hậu quả cụ thể của từng vi phạm. Việc áp dụng các biện pháp hình sự trong khi các quy định hành chính và quản lý chưa định hình rõ nét có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sự phát triển của thị trường.
Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hướng đi phù hợp
Dẫn chứng từ kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia tiên tiến như Singapore hay Nhật Bản và các nước thuộc Liên minh châu Âu thường ưu tiên xây dựng khung pháp lý quản lý trước. Họ thiết lập các hệ thống cấp phép hoặc đăng ký và thậm chí là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho doanh nghiệp.
Sau khi các quy chuẩn đã rõ ràng thì các quốc gia này mới tiến hành hình sự hóa những hành vi vi phạm nghiêm trọng. Theo quan sát của VCCI thì hầu như không có quốc gia nào chọn cách hình sự hóa khi khung quản lý chuyên ngành còn chưa tồn tại hoàn chỉnh.
Do đó cơ quan này đề nghị chỉ nên xem xét việc hình sự hóa sau khi nhà nước đã ban hành đầy đủ các quy định về quản lý tài sản số. Trong giai đoạn hiện tại thì các hành vi lừa đảo hoặc chiếm đoạt tài sản thông qua tiền ảo vẫn có thể được xử lý dựa trên các tội danh đã có sẵn.
Các cơ quan chức năng có thể áp dụng quy định về lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc tội sử dụng mạng máy tính để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản để xử lý nghiêm các vi phạm mà không cần vội vàng bổ sung các quy định mới khi chưa đủ điều kiện.
