Nhìn lại một năm kể từ sự kiện sập toàn bộ thị trường crypto ngày 10/10/2025 - Phần 1

Trong lịch sử crypto, thị trường từng chứng kiến những cú sụp đổ bắt nguồn từ phá sản, gian lận hay khủng hoảng thanh khoản. Nhưng ngày 10/10/2025 lại cho thấy một rủi ro khác: chỉ một cú sốc vĩ mô cũng có thể kích hoạt chuỗi thanh lý chưa từng có khi đòn bẩy quá lớn, thanh khoản suy giảm và hệ thống quản trị rủi ro cùng lúc chịu áp lực.

Toàn cảnh vụ sập toàn bộ market ngày 10/10

Ngày 10/10/2025, thị trường tiền số trải qua một trong những phiên giao dịch nghiêm trọng nhất kể từ khi thị trường phái sinh crypto phát triển mạnh. Bitcoin, Ethereum, Solana và phần lớn nhóm tài sản vốn hóa nhỏ đồng loạt lao dốc trong thời gian rất ngắn, kéo theo hàng loạt vị thế sử dụng đòn bẩy bị đóng bắt buộc. Theo dữ liệu được tổng hợp, hơn 19 tỷ USD vị thế đòn bẩy đã bị thanh lý trong vòng 24 giờ, mức cao nhất từng được ghi nhận trong một ngày. Dữ liệu của CoinGecko cũng cho thấy khoảng 1,6 triệu tài khoản giao dịch hợp đồng vĩnh viễn bị ảnh hưởng bởi làn sóng thanh lý này.

Quy mô của cú giảm không chỉ nằm ở tổng số tiền bị thanh lý. Điều đáng chú ý hơn là tốc độ diễn ra của nó. Theo dữ liệu được CoinGecko tổng hợp, khoảng 6,93 tỷ USD vị thế đã bị thanh lý chỉ trong 40 phút kể từ khi đợt bán tháo bước vào giai đoạn mạnh nhất, trong đó riêng một phút lúc 21:15 UTC đã ghi nhận khoảng 3,21 tỷ USD vị thế bị đóng. Điều này cho thấy thị trường không đơn thuần trải qua một đợt bán tháo do nhà đầu tư đồng loạt thay đổi kỳ vọng, mà đã chuyển sang trạng thái thanh lý dây chuyền, trong đó mỗi lần giá giảm lại kích hoạt thêm các lệnh bán bắt buộc.

Bitcoin, tài sản có thanh khoản lớn nhất thị trường, giảm mạnh từ vùng trên 120.000 USD xuống khoảng 104.000-106.000 USD tùy nguồn dữ liệu và sàn giao dịch. CoinDesk ghi nhận mức thấp 106.560 USD, trong khi CoinGecko ghi nhận Bitcoin có thời điểm xuống 104.782 USD vào ngày 11/10. Ethereum giảm xuống khoảng 3.400-3.600 USD, còn Solana có lúc mất hơn 40% trước khi phục hồi một phần. Với nhiều altcoin, mức thiệt hại còn lớn hơn đáng kể khi một số token giảm 40-75% chỉ trong thời gian rất ngắn.

Điều này cũng giải thích vì sao con số vốn hóa thị trường bị xóa sổ trong ngày 10/10 có sự khác biệt khá lớn giữa các nguồn. CoinGecko ước tính thị trường mất khoảng 350 tỷ USD vốn hóa, trong khi một số báo cáo khác đưa ra con số cao hơn nhiều khi tính cả mức vốn hóa bị thu hẹp trong giai đoạn biến động cực đại. Những con số này không nên được hiểu là lượng tiền mặt tương đương đã rời khỏi thị trường, bởi vốn hóa giảm chủ yếu phản ánh sự thay đổi giá của tài sản. Tuy nhiên, chúng cho thấy mức độ co hẹp giá trị danh nghĩa của toàn bộ thị trường chỉ trong vài giờ.

Ở thị trường phái sinh, hậu quả thậm chí còn rõ ràng hơn. CoinDesk ghi nhận open interest của các hợp đồng tương lai vĩnh viễn giảm khoảng 43%, xuống còn 123 tỷ USD, trong khi riêng Hyperliquid chứng kiến open interest giảm 57%. Việc lượng hợp đồng đang mở giảm mạnh cho thấy cú sốc ngày 10/10 đã buộc thị trường phải trải qua một đợt giải đòn bẩy quy mô lớn, khi các vị thế không còn đủ tài sản thế chấp buộc phải được đóng lại.

Chuyện gì đã thực sự xảy ra vào ngày 10/10?

Để hiểu tại sao thị trường có thể chuyển từ trạng thái tăng trưởng sang hỗn loạn chỉ trong vài chục phút, cần nhìn vào cả hai yếu tố bên ngoài và cấu trúc bên trong của thị trường crypto khi đó.

Cú sốc vĩ mô chỉ là điểm khởi đầu

Điểm khởi đầu đến từ yếu tố vĩ mô. Ngày 10/10/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ áp mức thuế 100% đối với hàng hóa Trung Quốc kể từ ngày 1/11. Thông tin này lập tức làm gia tăng tâm lý né tránh rủi ro trên các thị trường tài chính. Crypto, vốn giao dịch liên tục 24 giờ và đang có lượng vị thế phái sinh ở mức rất cao, nhanh chóng trở thành một trong những nơi phản ứng mạnh nhất trước cú sốc. CoinGecko cho biết tổng open interest của thị trường vào thời điểm trước sự kiện vào khoảng 217 tỷ USD. 

Tuy nhiên, bản thân thông báo về thuế quan không đủ để giải thích mức độ nghiêm trọng của cú sập. Nếu chỉ có nhà đầu tư bán tháo tài sản giao ngay, giá có thể giảm mạnh nhưng thị trường vẫn còn khả năng hấp thụ lượng cung mới. Vấn đề nằm ở chỗ một bộ phận lớn thị trường đang sử dụng đòn bẩy. Khi giá giảm qua mức thanh lý, sàn giao dịch không cần chờ nhà đầu tư quyết định bán mà sẽ tự động đóng vị thế để thu hồi tài sản thế chấp. Những lệnh bán bắt buộc này tiếp tục đẩy giá xuống, từ đó kích hoạt các mức thanh lý tiếp theo.

Cơ chế này tạo thành một vòng lặp đặc biệt nguy hiểm: giá giảm khiến vị thế bị thanh lý, lệnh thanh lý tiếp tục tạo thêm áp lực bán, áp lực bán làm giá giảm sâu hơn và lại kích hoạt thêm thanh lý. Khi quá trình diễn ra trên nhiều tài sản cùng lúc, biến động của Bitcoin có thể nhanh chóng lan sang Ethereum, Solana và hàng loạt altcoin thông qua hệ thống cross-margin và các vị thế có liên quan đến nhau.

Thanh khoản biến mất, cú giảm trở nên cực đoan

Thanh khoản suy giảm càng làm vấn đề trở nên nghiêm trọng. Trong điều kiện bình thường, các market maker và hoạt động arbitrage giữa các sàn giúp hấp thụ một phần áp lực mua bán. Nhưng khi biến động tăng đột biến, chính các nhà tạo lập thị trường cũng phải giảm mức độ rủi ro. Binance sau đó dẫn dữ liệu Kaiko cho biết tại một số sàn, độ sâu thanh khoản của Bitcoin gần như biến mất ở nhiều mức giá; trên một số nền tảng lớn, lượng lệnh mua trong phạm vi 4% quanh giá thị trường cũng rất hạn chế. Khi sổ lệnh trở nên mỏng, một lượng lệnh bán tương đối lớn có thể khiến giá di chuyển mạnh hơn nhiều so với trạng thái thị trường thông thường.

Ethereum còn xuất hiện một yếu tố kỹ thuật làm quá trình cân bằng thanh khoản giữa các nền tảng trở nên khó khăn hơn. Theo Binance, phí gas trên Ethereum có thời điểm tăng từ mức một chữ số lên trên 100 gwei, khiến việc chuyển tài sản và thực hiện arbitrage giữa các thị trường bị chậm lại. Trong một thị trường vốn đã thiếu thanh khoản, việc dòng vốn không thể di chuyển nhanh giữa các sàn khiến chênh lệch giá tăng lên và làm khả năng hấp thụ lệnh bán tiếp tục suy yếu.

Đọc thêm: Lãnh đạo OKX chỉ trích sai lầm trong khâu marketing của Binance dẫn tới thảm hoạ "sập toàn market" ngày 10/10

Nói cách khác, cú sốc ngày 10/10 có thể được nhìn nhận như một chuỗi phản ứng gồm nhiều tầng. Thông tin về thuế quan tạo ra cú sốc ban đầu, đòn bẩy biến cú sốc đó thành các lệnh bán bắt buộc, thanh khoản mỏng khiến giá giảm nhanh hơn, còn những hạn chế trong việc luân chuyển vốn và cân bằng giá giữa các thị trường làm quá trình điều chỉnh trở nên hỗn loạn.

Nhìn tổng thể, cú sập ngày 10/10 không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Cú sốc thuế quan tạo ra áp lực bán ban đầu, nhưng chính lượng đòn bẩy lớn, thanh khoản mỏng và cơ chế thanh lý tự động đã biến một cú sốc vĩ mô thành cuộc bán tháo trên diện rộng.

Và đó mới chỉ là phần đầu của câu chuyện. Khi thị trường bắt đầu ổn định, một câu hỏi khác xuất hiện: liệu cú sập chỉ đơn giản là hệ quả của biến động vĩ mô, hay chính cấu trúc sản phẩm trên các sàn giao dịch đã khiến thiệt hại trở nên nghiêm trọng hơn?