Dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) đề xuất mở rộng đối tượng có thể trưng dụng, trong đó có tài sản số, hạ tầng số, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, công trình điện lực và khu vực biển. Các ý kiến tại Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho rằng việc mở rộng này cần đi kèm những giới hạn cụ thể nhằm bảo đảm quyền tài sản và ngăn ngừa nguy cơ sử dụng thẩm quyền vượt quá mức cần thiết.
Tại Điều 22 của dự thảo, nhóm tài sản thuộc diện có thể bị trưng dụng được mở rộng đáng kể, gồm nhà, công trình, khu vực biển đã được giao, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản số, máy móc, thiết bị và vật nuôi.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho rằng việc bổ sung các nhóm tài sản mới đồng nghĩa với việc mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp cưỡng chế trực tiếp đối với quyền tài sản. Vì vậy, dự luật cần thiết lập rõ tiêu chí, giới hạn và cơ chế bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu, đặc biệt đối với những tài sản có liên quan đến dữ liệu, sở hữu trí tuệ và bí mật công nghệ.
Theo ông Nguyễn Thanh Hải, đặc thù của tài sản số là không phải loại tài sản nào cũng có thể đưa vào sử dụng tạm thời rồi hoàn trả nguyên trạng. Một số tài sản khi được chuyển giao hoặc sử dụng có thể làm thay đổi giá trị hoặc tạo ra trạng thái không thể đảo ngược. Do đó, không nên quy định theo hướng tất cả tài sản số đều mặc nhiên thuộc diện trưng dụng.
Thay vào đó, cần xác định những tiêu chí cụ thể đối với tài sản số có khả năng chuyển quyền sử dụng trong thời gian nhất định và sau đó khôi phục hoặc hoàn trả quyền kiểm soát cho chủ sở hữu. Cách tiếp cận này sẽ giúp hạn chế những tranh chấp có thể phát sinh trong quá trình thực hiện.
Một vấn đề khác được lưu ý là cần tách bạch giữa tài sản, dữ liệu và các quyền pháp lý gắn với tài sản. Theo đó, việc Nhà nước trưng dụng một hệ thống máy tính, hạ tầng số hay thiết bị kỹ thuật không đồng nghĩa với việc đương nhiên có quyền truy cập, sao chép hoặc khai thác toàn bộ dữ liệu được lưu trữ, truyền tải trên hệ thống.
Tương tự, việc trưng dụng tài sản cũng không mặc nhiên làm phát sinh quyền sử dụng mã nguồn, bí quyết kỹ thuật, bí mật kinh doanh hay các quyền sở hữu trí tuệ khác ngoài phạm vi thực sự cần thiết để vận hành tài sản đó.
Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải đề nghị dự thảo luật phải quy định rõ trong trường hợp nào việc trưng dụng có thể kéo theo quyền truy cập, chuyển giao hoặc sử dụng dữ liệu và các quyền liên quan. Đây là vấn đề cần được làm rõ trong bối cảnh pháp luật về dữ liệu hiện đã có những cơ chế riêng cho phép cơ quan nhà nước yêu cầu cung cấp dữ liệu trong một số tình huống đặc biệt.
Theo ông, cần tránh để quy định về trưng dụng tài sản số trở thành một con đường khác để tiếp cận dữ liệu, từ đó tạo ra sự chồng lấn giữa các cơ chế pháp lý.
Đối với hạ tầng số, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin và các công trình điện lực, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường lưu ý đây thường là những hệ thống có tính liên kết cao, trong nhiều trường hợp còn là một phần của hạ tầng thiết yếu hoặc hạ tầng quan trọng. Vì vậy, việc trưng dụng một cấu phần riêng lẻ cũng có thể tạo ra tác động đến toàn bộ mạng lưới.
Trên cơ sở đó, việc trưng dụng chỉ nên được thực hiện khi tài sản hoặc năng lực khai thác từ tài sản có mối liên hệ trực tiếp và thực sự cần thiết với việc xử lý tình huống cấp bách. Phạm vi, quy mô cũng như thời gian trưng dụng cần được giới hạn ở mức tối thiểu, tránh gây gián đoạn hoạt động hoặc tạo ra rủi ro lan truyền trong hệ thống.
Đối với máy móc, thiết bị, phòng thí nghiệm, hệ thống thử nghiệm, mẫu vật và các tài sản chuyên dụng phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, việc trưng dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ nghiên cứu. Vì vậy, ông Nguyễn Thanh Hải đề nghị xem xét thứ tự ưu tiên khi huy động tài sản, trong đó các tài sản phục vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ nên được cân nhắc ở mức ưu tiên thấp hơn khi còn những lựa chọn khác phù hợp.
Việc mở rộng đối tượng trưng dụng sang tài sản số và các loại hạ tầng mới được xem là bước điều chỉnh phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế số. Tuy nhiên, cùng với khả năng huy động nguồn lực trong tình huống cấp thiết, các quy định mới cũng cần tạo ra những ranh giới đủ rõ để bảo đảm quyền tài sản, quyền dữ liệu và các quyền pháp lý liên quan không bị mở rộng vượt quá mục đích của việc trưng dụng.
