Đề xuất mới nhất của Uniswap là sự cải tiến hay chỉ là màn đấu đá lợi ích nội bộ?

Uniswap và 4 năm chờ đợi

Uniswap, ra mắt năm 2018, đã cách mạng hóa thế giới DeFi bằng mô hình Automated Market Maker (AMM), cho phép người dùng trao đổi token mà không cần trung gian. Với tổng giá trị khóa vượt mốc 5 tỷ USD, Uniswap xử lý hàng tỷ USD giao dịch mỗi ngày, chủ yếu qua các phiên bản V2 và V3. Phí giao dịch 0,3% từ mỗi lệnh giao dịch, tuy khiêm tốn nhưng là một con số tích lũy khổng lồ. Đây đồng thời là nguồn sống chính của nền tảng.

Tính năng “Fee Switch” cho phép chủ sở hữu token UNI bỏ phiếu kích hoạt để trích một phần phí giao dịch (khoảng 0,05%) làm doanh thu cho giao thức. Số tiền này sau đó sẽ được sử dụng để mua lại và đốt UNI, giảm nguồn cung và tạo động lực tăng giá cho token quản trị.

Tuy nhiên, kể từ khi ra mắt, Fee Switch đã bị “tắt” suốt bốn năm do những lo ngại pháp lý gay gắt tại Mỹ. Các nhà phát triển lo sợ rằng việc thu phí có thể bị coi là chứng khoán chưa đăng ký theo luật SEC, dẫn đến rủi ro kiện tụng tương tự vụ Ripple hay Telegram. Kết quả là, toàn bộ 0,3% phí giao dịch đều chảy về túi các nhà cung cấp thanh khoản. Điều này đã giúp Uniswap thu hút hàng triệu LP mới, nhưng đồng thời khiến UNI bị chỉ trích là “token vô dụng” vì thiếu cơ chế giá trị thực sự.

Bối cảnh thay đổi nhanh chóng vào năm 2025. Với Đạo luật Stablecoin và các quy định rõ ràng hơn từ SEC dưới thời chính quyền mới, Uniswap Labs cùng Uniswap Foundation đã phối hợp công bố đề xuất UNIfication vào ngày 10/11/2025. Đề xuất này không chỉ kích hoạt Fee Switch mà còn phác thảo một mô hình dài hạn, nơi doanh thu từ phí sẽ thúc đẩy việc đốt UNI, dự kiến lên đến 500–800 triệu USD mỗi năm.

Điều này có thể giảm 4–15% thanh khoản nếu không được triển khai khéo léo, nhưng hứa hẹn biến Uniswap thành một “cỗ máy đốt token” bền vững.

Chi tiết đề xuất từ Uniswap

Đề xuất UNIfication được thiết kế theo ba giai đoạn để giảm thiểu “sốc hệ sinh thái”, bắt đầu từ các bể thanh khoản nhỏ và mở rộng đến toàn bộ Uniswap V2, V3, thậm chí V4 sắp ra mắt. Mục tiêu là đảm bảo tất cả các bên liên quan, từ nhà cung cấp thanh khoản đến người nắm giữ token, đều có thời gian thích nghi.

Đối với Uniswap V2, mô hình đơn giản hơn: hiện tại, các LP vẫn đang nhận toàn bộ 0,3% phí giao dịch. Sau khi kích hoạt, 0,25% vẫn thuộc về nhóm này, trong khi 0,05% sẽ chuyển sang giao thức. Điều này có vẻ khiêm tốn, nhưng trên quy mô hàng tỷ USD giao dịch, con số này có thể đạt hàng chục triệu USD mỗi tháng. Uniswap V3 phức tạp hơn với các mức phí linh hoạt (0,01%, 0,05%, 0,3%, 1%) để phù hợp với rủi ro khác nhau. Đề xuất quy định:

• Với bể 0,01% và 0,05% (thường dùng cho stablecoin, rủi ro thấp), giao thức nhận 1/4 tổng phí (tức 0,0025% hoặc 0,0125% từ mỗi giao dịch).
• Với bể 0,3% và 1% (dành cho token biến động cao), giao thức nhận 1/6 tổng phí (khoảng 0,05% hoặc 0,1667% từ mỗi giao dịch).

Toàn bộ doanh thu từ phí giao thức sẽ được sử dụng cho chương trình “Mua lại và đốt bỏ”. Chương trình này sẽ mua UNI trên thị trường mở và đốt vĩnh viễn, giảm nguồn cung lưu hành từ 600 triệu token hiện tại. Theo Uniswap Foundation, cơ chế này sẽ tạo “động lực tăng trưởng dài hạn” cho UNI, biến token từ công cụ quản trị thành tài sản có giá trị nội tại, đẩy giá UNI lên mức 15–20 USD trong 12 tháng tới.

Đọc thêm: Uniswap: Biến động phí giao dịch và cuộc chơi cá voi

Người nắm giữ UNI reo hò, nhà cung cấp thanh khoản kêu trời

Phản ứng thị trường đã xảy ra ngay lập tức khi giá UNI vọt từ 7,5 USD lên hơn 10 USD sau thông báo, đánh dấu mức cao nhất trong hai tháng. Các nhà đầu tư, gồm quỹ đầu tư lớn như a16z và Paradigm, sở hữu hàng trăm triệu token, coi đây là “tấm vé cuối cùng” để cứu vãn giá trị UNI sau giai đoạn ì ạch. “Đề xuất này biến Uniswap từ một sàn giao dịch phi tập trung thuần túy thành một hệ sinh thái tự bền vững,” Uniswap Labs chia sẻ trong thông cáo.

Tuy nhiên, đằng sau niềm vui của holders là nỗi lo của các nhà cung cấp thanh khoản, nhóm đóng góp hơn 95% thanh khoản cho Uniswap V2 và V3. Với tỷ lệ trích 1/4 đến 1/6 phí, nhóm này sẽ mất 16–25% lợi nhuận ròng. Chẳng hạn, nếu một LP có thể kiếm 1.000 USD phí từ bể 1%, họ sẽ “mất trắng” khoảng 166 USD cho giao thức, một khoản cắt xén không nhỏ khi nhân lên quy mô lớn. “Con số 1/4 hay 1/6 nghe có vẻ nhỏ, nhưng trên tổng lợi nhuận, nó là một cú đánh chí mạng,” một người dùng trên X chia sẻ.

Chưa dừng lại, nhóm này vốn đã đối mặt với “bộ ba ác mộng” bao gồm Impermanent Loss (mất mát tạm thời do biến động giá), rủi ro lừa đảo từ dự án kém chất lượng và trải nghiệm người dùng (UI/UX) kém của Uniswap. Nền tảng thường xuyên gặp vấn đề kỹ thuật, khiến việc rút thanh khoản mất 10–15 phút sau khi thêm.

Trong khi đó, giao thức Uniswap không hề chịu rủi ro nào, họ chỉ thu phí dựa trên doanh thu thô, không phải lợi nhuận thực tế của LPs. Doanh thu có thể từ 0 đến dương vô cực, nhưng lợi nhuận của LPs có thể từ âm vô cực đến dương, phản ánh bản chất bất đối xứng của mô hình.

Đề xuất không mang lại lợi ích bổ sung rõ rệt cho LPs, như giảm phí giao dịch hay công cụ chống rug pull. Thay vào đó, nó ưu tiên nhóm nhà đầu tư, vốn là những người có thể không bao giờ cung cấp thanh khoản để dự án hoạt động. “UNI hưởng lợi nhiều nhất, nhưng chưa chắc đã phải nhà đầu tư nhỏ lẻ,” người dùng có tên 0x Midas cảnh báo, ám chỉ rằng các cá voi và đội ngũ phát triển mới là người hưởng lợi trực tiếp từ đề xuất này.

Đọc thêm: Uniswap phá kỷ lục khối lượng giao dịch quý, vượt mốc 1 nghìn tỷ đô la/năm

Cân bằng lợi ích hay “cuộc chiến nội bộ”?

Việc triển khai theo ba giai đoạn, bắt đầu với các bể thanh khoản ổn định, mở rộng dần và được hy vọng sẽ giảm thiểu mất mát. Uniswap Foundation cam kết theo dõi chặt chẽ và điều chỉnh dựa trên phản hồi cộng đồng qua diễn đàn quản trị. Nếu thành công, UNIfication có thể giúp Uniswap tiếp tục củng cố vị thế dẫn đầu DeFi với TVL vượt 10 tỷ USD trong tương lai.

Nhưng rủi ro vẫn hiện hữu: nếu LPs rút lui hàng loạt, khối lượng giao dịch giảm, dẫn đến vòng lặp tiêu cực. Cuối cùng, đề xuất UNIfication đặt ra một câu hỏi lớn cho DeFi rằng trong cuộc đua tokenomics, ai là người thực sự được hưởng lợi – nhà đầu tư mơ về các mức giá trên trời, hay LPs âm thầm duy trì nền tảng?