Theo các đề xuất, cá nhân giao dịch crypto không thông qua tổ chức được cấp phép có thể đối mặt mức phạt từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng. Với tổ chức vi phạm, khung xử phạt có thể lên tới 200 triệu đồng, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu nghiêm trọng. Thông điệp chính sách là dễ hiểu: tăng tính răn đe, hạn chế giao dịch trái phép, bảo vệ nhà đầu tư, tránh thất thu thuế và ngăn chặn lừa đảo.
Tuân thủ bằng cách nào?
Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng hơn lại nằm ở phía người dùng: nếu muốn tuân thủ, họ sẽ tuân thủ bằng cách nào?
Trường hợp Airdrop - Hoạt động thưởng token miễn phí từ dự án nhằm khuyến người dùng tham gia đóng góp vào các dự án mới: Mỗi ví người dùng chỉ nhận từ vài chục đến vài trăm USD giá trị của Token được thưởng. Và nó thường nằm rải rác trên nhiều hệ sinh thái, không ít trong số đó là token có vốn hoá rất bé, có thể chưa từng niêm yết trên sàn tập trung, hoặc đã bị hủy niêm yết từ lâu. Đây là những tài sản tồn tại hợp pháp về mặt kỹ thuật, nhưng lại đang đứng trước một tình huống pháp lý mơ hồ.
Trong khi khung thí điểm còn đang được xây dựng, danh mục tài sản thì đã tồn tại từ trước. Giữ lại để chờ giá tốt hơn đồng nghĩa tiếp tục “treo” rủi ro pháp lý. Bán đi qua các nền tảng ngoài hệ thống được cấp phép lại đối diện nguy cơ bị xử phạt khi chế tài ngày càng nặng. Lựa chọn nào cũng không thực sự an toàn.
Khoảng trống tuân thủ này không kéo dài vô hạn. Lộ trình chuyển tiếp đã được đặt ra khá rõ: sau sáu tháng kể từ khi có đơn vị đầu tiên được cấp phép, giao dịch ngoài hệ thống sẽ đứng trước nguy cơ bị xử lý. Điều đó khiến bài toán không còn mang tính lý thuyết.
Phức tạp hơn, đặc trưng của crypto là các tài sản “tự rơi vào ví”: airdrop, phần thưởng cộng đồng, token khuyến khích người dùng. Về bản chất, đây là tài sản phát sinh thụ động. Không xử lý thì bị “kẹt” trong ví, nhưng muốn bán để đóng vị thế rủi ro lại cần một lối đi hợp pháp – điều hiện chưa thực sự rõ ràng.
Khi danh mục chứa cả token nhỏ, chưa niêm yết, thậm chí đã hủy niêm yết, câu hỏi tuân thủ không còn là “có muốn hay không”, mà là “có thể hay không”.
Thực tế, phần lớn nhà đầu tư crypto tại Việt Nam không nắm giữ danh mục tập trung vào Bitcoin hay Ethereum. Danh mục của họ phân mảnh trên nhiều hệ sinh thái, với không ít token nằm ngoài vùng phủ của các sàn lớn. Chính những phần “phát sinh thụ động” và “ngoài vùng phủ” này lại là nơi người dùng dễ mắc kẹt nhất khi chính sách siết chặt được triển khai.
Tình huống này không phải cá biệt, mà phản ánh một mâu thuẫn lớn hơn: chế tài đang được bàn rất kỹ, nhưng hạ tầng để tuân thủ thì chưa hoàn thiện. Câu hỏi đặt ra là liệu việc siết chặt có thực sự kéo được hoạt động crypto về “vùng sáng”, hay vô tình đẩy dòng chảy ra xa hơn, tạo nên một dạng “chảy máu crypto”.
Thị trường crypto tại Việt Nam thực tế đã tồn tại và vận hành trước khi có khung pháp lý đầy đủ. Khoảng 17 triệu người Việt được ước tính đang sở hữu tài sản mã hóa – một trong những tỷ lệ tham gia cao trên thế giới. Điều này cho thấy crypto không còn là hiện tượng bên lề, mà đã trở thành một thị trường thực với thói quen giao dịch đã hình thành.
Bản chất của crypto là một hệ sinh thái mở, nơi hàng nghìn token liên tục ra đời, gắn với nhiều lớp công nghệ như hạ tầng blockchain, các ứng dụng như Defi, Gamefi, data, AI, NFT, thậm chí là meme và còn nhiều lĩnh vực rất sớm ra đời. Danh mục tài sản vì thế mang tính phân mảnh cao, không tập trung vào một nhóm “bluechip” cố định.
Ngay cả các sàn quốc tế lớn cũng không niêm yết đầy đủ mọi token. Do đó, kỳ vọng một sàn nội địa trong tương lai có thể “ôm” trọn danh mục phân mảnh của người dùng lại càng là thách thức lớn.
Khi lộ trình thí điểm đã được đặt ra, bài toán tiếp theo nằm ở cách thị trường được tổ chức và vận hành trong thực tế. Trước mắt, các sàn trong nước sẽ phải đối mặt đồng thời với ba yêu cầu cốt lõi: độ phủ niêm yết đủ rộng, tốc độ đủ nhanh và thanh khoản đủ sâu.
Nếu danh mục niêm yết quá hạn chế, tài sản của người dùng vẫn bị “kẹt”, từ đó phát sinh nhu cầu giao dịch ngoài luồng. Nếu quy trình niêm yết kéo dài, thị trường sẽ bỏ lỡ lợi thế “early bird” – yếu tố sống còn trong crypto. Và nếu thiếu thanh khoản, chênh lệch giá lớn, khớp lệnh kém sẽ làm xói mòn niềm tin của nhà đầu tư, khiến họ tìm đến các nền tảng khác.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cấm đoán hoặc phạt nặng không đồng nghĩa với triệt tiêu. Trung Quốc là ví dụ điển hình. Sau lệnh cấm toàn diện từ năm 2021, crypto không biến mất mà chỉ chuyển sang những hình thức khó giám sát hơn. Dữ liệu của Chainalysis cho thấy giai đoạn 2022–2023 vẫn có khoảng 86,4 tỷ USD crypto chảy vào Trung Quốc. Riêng năm 2023, Reuters ghi nhận giá trị tài sản số liên quan các vụ án hình sự lên tới khoảng 60 tỷ USD. Hoạt động đào Bitcoin, dù bị cấm, cũng đã phục hồi khoảng 14% vào cuối tháng 10-2025.
Khi nhu cầu đủ lớn, thị trường không biến mất; nó chỉ đổi hình dạng.
Việt Nam khó nằm ngoài quy luật đó nếu mức phạt tăng nhanh trong khi chưa có phương án tuân thủ khả thi. Khi đó, người dùng sẽ dịch chuyển sang sàn nước ngoài, P2P, OTC hoặc các nền tảng phi tập trung. Rủi ro không giảm, mà chỉ rời khỏi vùng quan sát của cơ quan quản lý.
“Chảy máu crypto” không chỉ là chảy tiền. Khi giao dịch bị đẩy ra ngoài, dữ liệu thị trường không còn nằm trong nước, làm suy giảm hiệu quả giám sát, khiến việc hoạch định chính sách kém chính xác và thất thoát nguồn thu thuế tiềm năng.
Trong bối cảnh đó, phạt nặng nhưng thiếu hạ tầng tuân thủ phù hợp có thể khiến chính sách phản tác dụng.
Quy mô người dùng trong nước đủ lớn để các sàn quốc tế ưu tiên đầu tư. Binance từng công khai Việt Nam là thị trường trọng điểm, trong khi OKX và Bybit liên tục mở rộng hoạt động cộng đồng. Những tín hiệu này cho thấy dòng chảy người dùng sẵn sàng bị hút ra ngoài nếu trong nước không có “cửa tuân thủ” đủ rộng.
Sau cùng, tránh “chảy máu crypto” không chỉ là câu chuyện nâng mức phạt, mà là bài toán thiết kế hệ thống để dòng chảy tự nguyện ở lại trong vùng kiểm soát. Nếu không, thứ rời khỏi hệ thống không chỉ là tiền, mà còn là dữ liệu, khả năng bảo vệ nhà đầu tư và năng lực vận hành thị trường.
Bởi mọi chính sách, suy cho cùng, chỉ thực sự có hiệu lực khi thị trường chọn ở lại.
Theo Tuổi trẻ Online
