Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, tài sản mã hóa hay tiền số đang trở thành một kênh đầu tư thu hút dòng vốn lớn từ công chúng. Tuy nhiên, tại các diễn đàn kinh tế và pháp luật gần đây, vấn đề định danh loại hình này vẫn là một bài toán hóc búa đối với các nhà làm luật tại Việt Nam. Sự thiếu hụt khung pháp lý không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý mà còn đặt người sở hữu vào thế yếu khi xảy ra tranh chấp hoặc rủi ro mất mát.
Định danh tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự
Tại phiên thảo luận về tài sản mã hóa trong khuôn khổ Diễn đàn Đầu Tư Việt Nam 2025, ông Phan Vũ Tuấn, Trưởng văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định tư cách pháp lý cho loại hình này. Theo ông, bước đi tiên quyết và quan trọng nhất hiện nay là phải công nhận tài sản mã hóa là một loại tài sản hợp pháp theo Luật Dân sự. Nếu không vượt qua được rào cản định danh này, các tài sản số sẽ không chịu sự điều chỉnh của pháp luật và chủ sở hữu sẽ không được hưởng bất kỳ quyền lợi bảo hộ nào.
Theo quy định hiện hành của Bộ luật Dân sự Việt Nam, tài sản được phân chia thành bốn loại cụ thể bao gồm tiền, vật, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Dựa trên các đặc tính kỹ thuật và phương thức giao dịch, các chuyên gia pháp lý nhận định rằng tài sản mã hóa có những đặc điểm gần gũi nhất với nhóm quyền tài sản. Việc xác định rõ nhóm này sẽ là chìa khóa để áp dụng các quy định pháp luật hiện hành vào việc quản lý và xử lý các vấn đề phát sinh liên quan.
BingX: nền tảng giao dịch đáng tin cậy với hàng loạt quyền lợi dành cho người dùng ở mọi cấp độ.
Tranh cãi pháp lý từ những vụ án thực tế
Sự thiếu vắng khung pháp lý đã dẫn đến nhiều hệ lụy thực tế, điển hình là những tranh cãi xung quanh các vụ án hình sự và dân sự. Ông Phan Vũ Tuấn đã dẫn chứng về một vụ việc gây xôn xao dư luận tại Thành phố Hồ Chí Minh liên quan đến hành vi cướp Bitcoin trên cao tốc.
Vụ án này đã đặt ra một câu hỏi lớn cho các cơ quan tố tụng là liệu hành vi cướp Bitcoin có cấu thành tội cướp tài sản hay không. Do chưa được công nhận là tài sản, việc xác định giá trị thiệt hại để định khung hình phạt gặp rất nhiều khó khăn và thiếu cơ sở pháp lý vững chắc.
Bên cạnh các vụ án hình sự, vấn đề dân sự như thừa kế tài sản mã hóa cũng đang đi vào ngõ cụt. Khi một người sở hữu lượng lớn tài sản số qua đời, việc chuyển giao quyền sở hữu cho người thừa kế chưa được pháp luật bảo vệ. Điều này không chỉ gây thiệt thòi cho người dân mà còn tạo ra những tranh chấp phức tạp không có hồi kết. Cả cơ quan thuế cũng gặp khó khăn tương tự khi không thể thu thuế từ các hoạt động đào hoặc giao dịch Bitcoin do chưa có quy định công nhận đây là tài sản chịu thuế.
Nỗ lực chuyển dịch từ vùng xám sang minh bạch
Nhìn nhận vấn đề từ góc độ hiệp hội nghề nghiệp, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain Việt Nam cho biết sự phức tạp của Luật Dân sự Việt Nam so với luật quốc tế là một trong những nguyên nhân khiến tiến trình này kéo dài. Trong khi nhiều quốc gia chỉ phân chia tài sản thành hai loại hữu hình và vô hình thì Việt Nam lại chia thành bốn loại, đòi hỏi sự rà soát kỹ lưỡng hơn.
Tuy nhiên, tín hiệu tích cực là Dự thảo Luật Công nghệ số đang được xây dựng với cách tiếp cận bao quát, phân loại tài sản số dựa trên mục đích sử dụng và công nghệ nền tảng. Việc ban hành luật này được kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm các vướng mắc hiện tại, ngăn chặn tình trạng lừa đảo lợi dụng tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) của nhà đầu tư, như vụ việc Mr Pip gần đây. Mục tiêu hướng tới là biến thị trường tài sản mã hóa từ một vùng xám đầy rủi ro trở thành một thị trường minh bạch, chuyên nghiệp và đóng góp vào nguồn vốn hợp pháp của nền kinh tế.
Cơ hội cho nền kinh tế số và bảo vệ nhà đầu tư
Dưới góc độ quản lý nhà nước, ông Tô Trần Hòa, Phó Trưởng ban Phát triển thị trường Chứng khoán thuộc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước thừa nhận rằng khi chưa được luật hóa, mọi hoạt động giao dịch đều tiềm ẩn rủi ro rất cao. Thống kê cho thấy gần 90% các văn bản yêu cầu xác minh giao dịch tài sản số gửi đến cơ quan này đều liên quan đến các vụ việc có tính chất vi phạm pháp luật hoặc lừa đảo.
Chính phủ hiện đang trình Quốc hội Luật Công nghiệp công nghệ số để tạo cơ sở xây dựng các chính sách cụ thể. Việc luật hóa thị trường này không chỉ nhằm bảo vệ người dân mà còn mở ra kênh huy động vốn mới cho doanh nghiệp và tạo nguồn thu ngân sách thông qua thuế. Với dân số trẻ và sự quan tâm lớn đối với công nghệ, Việt Nam được kỳ vọng sẽ trở thành một thị trường tài chính hấp dẫn và dẫn dắt xu hướng trong tương lai khi khung pháp lý được hoàn thiện.
