Ngày 12 tháng 6 năm 2026, một sự kiện khoa học quy mô lớn mang tên Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới đã diễn ra. Chương trình do Trường Đại học Kinh tế Luật thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp cùng Viện Chiến lược và Khoa học Pháp lý thuộc Bộ Tư pháp tổ chức.
Tại đây, các chuyên gia đầu ngành đã cùng mổ xẻ những khoảng trống pháp lý lớn liên quan đến tài sản số và trí tuệ nhân tạo, đồng thời đề xuất những cải cách căn bản để đưa luật pháp trở thành bệ phóng kiến tạo phát triển cho quốc gia.
Khoảng trống pháp lý quanh tài sản số và trí tuệ nhân tạo
Sự thay đổi cấu trúc nền kinh tế toàn cầu đang đặt ra những câu hỏi hoàn toàn mới cho các nhà làm luật tại Việt Nam. Vấn đề cốt lõi hiện nay là liệu dữ liệu có nên được thừa nhận như một loại tài sản độc lập hay không, và trí tuệ nhân tạo có thể trở thành chủ thể hợp pháp trong tương lai hay không.
Nhìn lại lịch sử quản lý, Viện sĩ Nguyễn Ngọc Điện, cố vấn cao cấp Viện Pháp luật quốc tế và So sánh thuộc Trường Đại học Kinh tế Luật, chỉ ra rằng tư duy cũ đang làm hạn chế sự phát triển khi nhiều loại hình tài sản mới như tài sản mã hóa hay tiền kỹ thuật số vẫn chưa được luật pháp công nhận đầy đủ. Ông đề xuất cần thay đổi nhận thức sâu sắc, coi sở hữu tư nhân là quyền tự nhiên và mở rộng phạm vi đối tượng được bảo vệ một cách minh bạch.
Đồng quan điểm này, PGS.TS Ngô Hữu Phước cho rằng các rào cản pháp lý hiện là trở ngại lớn nhất đối với sự tăng trưởng kinh tế. Việc thiếu một khung pháp lý hoàn chỉnh cho tài sản số, mã thông báo token hay quản trị dữ liệu lớn đang tạo ra những điểm nghẽn nghiêm trọng.
Thêm vào đó, sự chồng chéo giữa Luật Đầu tư với các bộ luật chuyên ngành về Đất đai, Xây dựng và Bảo vệ môi trường khiến nhiều doanh nghiệp e ngại về tính dự báo của hệ thống tư pháp nội địa, dẫn đến việc họ thường ưu tiên lựa chọn các cơ quan tài phán quốc tế khi xảy ra tranh chấp.
Ông Phước nhấn mạnh rằng cuộc cạnh tranh quốc gia trong thế kỷ mới thực chất là cuộc cạnh tranh về mặt thể chế. Việt Nam chỉ có thể bứt phá nếu xây dựng được một hệ thống pháp luật thực sự minh bạch và ổn định.
Thách thức từ làn sóng công nghệ và bài toán trách nhiệm
Sự phát triển vượt bậc của công nghệ không chỉ mang lại cơ hội mà còn tạo ra những chuỗi nhân quả pháp lý vô cùng phức tạp. Phân tích về khía cạnh này, TS Trịnh Thục Hiền cho biết các nền tảng trung gian xuyên biên giới đang dần xóa nhòa ranh giới lãnh thổ của luật pháp quốc gia.
Đáng chú ý, nhiều hệ thống công nghệ hiện đại đang dần thay thế các quyết định mang tính trực giác của con người, từ các thuật toán gợi ý nội dung đến hệ thống camera trí tuệ nhân tạo xác định lỗi vi phạm giao thông.
Xu hướng này có nguy cơ dịch chuyển quyền lực từ các cơ quan nhà nước sang các tập đoàn công nghệ lớn hoặc đội ngũ kỹ sư vận hành. Do đó, việc thiết lập một cơ chế pháp lý để phân định rõ ràng trách nhiệm khi xảy ra rủi ro công nghệ là điều bắt buộc, giúp đánh giá công bằng dựa trên mức độ tuân thủ các chuẩn mực của các bên.
Hoàn thiện bộ máy hành chính công trong kỷ nguyên số
Bên cạnh các hoạt động kinh tế, công cuộc chuyển đổi số cũng đòi hỏi những bước chuyển mình mạnh mẽ từ chính bộ máy quản trị nhà nước. TS Trần Thị Lệ Thu đã thẳng thắn chỉ ra năm điểm nghẽn lớn hiện nay, bao gồm khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, vị thế dữ liệu mờ nhạt, bộ máy chưa thích ứng với môi trường số, sự bất cập giữa phân cấp hành chính với phân cấp dữ liệu, và trách nhiệm công vụ số chưa rõ ràng.
Minh chứng cụ thể là cả Hiến pháp năm 2013 lẫn Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đều chưa đưa ra định nghĩa rõ ràng về mô hình chính quyền số, dẫn đến tình trạng các địa phương tự triển khai một cách phân tán và thiếu tính đồng bộ.
Ảnh: NC
Để giải quyết triệt để các bất cập này, PGS.TS Nguyễn Thị Tuyết Mai đề xuất hệ thống pháp luật chuyên ngành cần được rà soát và hoàn thiện đồng bộ để đảm bảo tính hợp hiến và khả thi. Quá trình phân cấp quyền lực cho cấp cơ sở phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc nhiệm vụ đi đôi với nguồn lực, nghĩa là văn bản giao việc phải đi kèm đánh giá cụ thể về nhân lực, kinh phí và dữ liệu vận hành.
Cuối cùng, việc tập trung nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ cấp xã sẽ là chìa khóa vàng để lấp đầy các khoảng trống pháp lý, chuẩn bị sẵn sàng cho quốc gia bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
