Tài sản số, dữ liệu hay quyền sở hữu trí tuệ được đánh giá là những loại tài sản bảo đảm tiềm năng trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, việc chấp nhận các loại tài sản này làm tài sản thế chấp tại ngân hàng vẫn còn đối mặt với nhiều rào cản về định giá và pháp lý.
Luật sư Nguyễn Tiến Lập cho rằng việc định giá các loại tài sản mới như dữ liệu hay tài sản số là bài toán không hề đơn giản, ngay cả đối với các ngân hàng. Theo ông Lập, tại Việt Nam, ngân hàng vẫn là kênh cung cấp vốn lớn nhất, khi phần lớn doanh nghiệp huy động vốn thông qua tín dụng ngân hàng thay vì thị trường chứng khoán hay trái phiếu. Với vị thế đó, các ngân hàng thường có xu hướng áp đặt tiêu chuẩn thẩm định và chấp nhận tài sản bảo đảm rất thận trọng.
Bên cạnh đó, hoạt động của ngân hàng chịu sự kiểm soát chặt chẽ từ Ngân hàng Nhà nước. Nếu việc định giá tài sản bảo đảm không chính xác, dẫn đến rủi ro mất vốn, cán bộ ngân hàng có thể phải chịu trách nhiệm hành chính, thậm chí hình sự. Vì vậy, trong bối cảnh chưa có hướng dẫn cụ thể từ cơ quan quản lý về cách định giá các loại quyền tài sản đa dạng, các ngân hàng thường lựa chọn không nhận hoặc chỉ nhận với mức giá rất thấp so với giá trị thực tế.
Đối với dữ liệu, ông Lập cho biết nhiều quốc gia đã sớm nhận thấy giá trị của loại tài sản này. Thậm chí, có nhà đầu tư sẵn sàng mua một tỷ lệ cổ phần nhỏ tại ngân hàng hoặc công ty bảo hiểm chỉ để tiếp cận dữ liệu khách hàng. Tuy nhiên tại Việt Nam, thị trường vẫn chưa quen với việc khai thác và định giá dữ liệu như một loại tài sản.
“Để định giá các loại tài sản này rất khó, bởi nếu không có giao dịch trên thị trường thì gần như không thể xác định giá trị. Các phương pháp định giá hiện nay chủ yếu dựa vào khảo sát và thống kê giao dịch đã xảy ra để có dữ liệu đầu vào”, ông Lập nói.
Một đặc điểm khác của quyền tài sản là giá trị phụ thuộc rất lớn vào người nắm giữ. Trong tay người này có thể rất giá trị, nhưng với người khác lại không mang nhiều ý nghĩa kinh tế. Theo ông Lập, chính sự phức tạp và đa dạng này khiến ngân hàng không phải là chủ thể phù hợp để tiên phong trong việc định giá các loại tài sản kiểu mới.
Trong khi đó, luật sư Trương Thanh Đức cho rằng rủi ro lớn cũng đồng nghĩa với cơ hội lớn. Theo quy định của pháp luật, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Trong bối cảnh kinh tế số phát triển, các loại quyền tài sản như tài sản số, dữ liệu hay quyền sở hữu trí tuệ có thể sẽ chiếm ưu thế trong tương lai.
Tuy nhiên, điểm khó nhất của các tài sản này là việc định giá và khả năng biến động mạnh, khiến rủi ro cao. Trong thực tế, phần lớn các tranh chấp liên quan đến tài sản bảo đảm đều bắt nguồn từ vấn đề định giá và khả năng phát mại để thu hồi nợ. Về mặt pháp lý, ông Đức cho rằng trong hợp đồng tín dụng, tài sản bảo đảm chỉ là điều khoản phụ. Tuy nhiên trên thực tế, rủi ro từ tài sản bảo đảm lại có thể kéo theo trách nhiệm rất nặng đối với ngân hàng, thậm chí liên quan đến trách nhiệm hình sự.
“Vì vậy, dù tiềm năng rất lớn, việc triển khai trên thực tế sẽ diễn ra chậm. Ngân hàng hiện vẫn rất thận trọng với tài sản số. Nhiều hội thảo đều thừa nhận đây là xu hướng của tương lai, nhưng do chưa có hành lang pháp lý rõ ràng và rủi ro pháp lý còn lớn nên rất ít tổ chức dám chấp nhận”, ông Đức nhận định.
Đối với ý tưởng coi trí tuệ nhân tạo là quyền tài sản để thế chấp, ông Đức cho rằng cần xem xét bản chất của “trí tuệ nhân tạo” đó là gì. Nếu AI được hiểu là phần mềm, công nghệ hoặc mô hình do một chủ thể tạo ra và sở hữu, thì quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm đó hoàn toàn có thể được xem là quyền tài sản và có thể dùng làm tài sản bảo đảm trong các giao dịch vay vốn.
