AI đang dần trở thành công cụ đắc lực của nhóm tội phạm
Sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật không chỉ mang lại những giá trị to lớn cho nền kinh tế mà còn thay đổi hoàn toàn cách thức hình thành và thực hiện hành vi phạm tội trên không gian mạng. Tại một hội thảo chuyên đề do Bộ Tư pháp tổ chức gần đây, các chuyên gia đầu ngành đã đưa ra nhiều phân tích sâu sắc về cục diện an ninh mạng hiện nay.
Trong đó, Tiến sĩ Ngô Hải Anh, Phó Trưởng phòng Tin học Viễn thông thuộc Viện Công nghệ thông tin, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhận định rằng các làn sóng công nghệ mới đang vô tình giảm bớt rào cản kỹ thuật, mở đường cho những hình thức lừa đảo tinh vi vượt bậc.
Trước đây, việc thiết lập các kịch bản lừa đảo phức tạp, chỉnh sửa hình ảnh tinh xảo hay dàn dựng các video mạo danh đòi hỏi đối tượng phải sở hữu trình độ chuyên môn cao cùng hệ thống máy tính chuyên dụng. Tuy nhiên, sự phổ cập mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã thay đổi hoàn toàn thực trạng này. Giờ đây, các công cụ thông minh cho phép người dùng bình thường tạo ra các nội dung số giả mạo một cách dễ dàng chỉ bằng vài thao tác đơn giản.
Chính sự tối giản hóa trong cách tiếp cận công nghệ đã khiến phạm vi tác động của các hành vi vi phạm lan rộng với tốc độ chóng mặt. Điều này không chỉ gây ra thách thức lớn cho cộng đồng mà còn đặt các cơ quan chức năng vào thế phải đối mặt với khối lượng thông tin giả mạo khổng lồ, khiến việc phát hiện và ngăn chặn dòng thông tin độc hại trở nên gian nan hơn rất nhiều.
Trong số các công nghệ mới nổi, công nghệ giả mạo hình ảnh, video và âm thanh dựa trên trí tuệ nhân tạo, hay còn gọi là deepfake, đang trở thành mối đe dọa trực diện nhất. Khả năng mô phỏng khuôn mặt, giọng nói cùng biểu cảm của con người với độ chính xác và chân thực tối đa đã khiến ranh giới giữa thật và giả bị xóa nhòa. Người dùng Internet rất khó có thể tự mình nhận biết đâu là thông tin chính thống và đâu là nội dung bị cắt ghép.
Hệ quả tất yếu là làn sóng lừa đảo trực tuyến nhắm vào tài chính của người dân ngày càng gia tăng với tính chất phức tạp. Không dừng lại ở đó, sự can thiệp của deepfake còn tạo ra những bài toán hóc búa cho công tác điều tra, gây nhiễu loạn trong quá trình xác minh thông tin, thu thập chứng cứ điện tử và làm phức tạp thêm các quy trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trên không gian số.
Tài sản số và dữ liệu đang là mục tiêu tấn công hàng đầu
Bên cạnh việc thay đổi phương thức lừa đảo, dòng chảy công nghệ còn làm xuất hiện những mục tiêu tấn công hoàn toàn mới có giá trị kinh tế đặc biệt lớn. Các nhóm tội phạm mạng hiện nay không còn bó hẹp trong các hành vi truyền thống như phát tán mã độc thông thường mà đang chuyển hướng mạnh mẽ sang khai thác dữ liệu và chiếm đoạt tài sản số. Những loại tài sản này sở hữu đặc tính giao dịch xuyên biên giới vượt trội, tốc độ xử lý nhanh chóng và vận hành trong môi trường phi tập trung, tạo ra một thách thức không hề nhỏ cho các mô hình quản lý hành chính truyền thống.
Song song với đó, dữ liệu cá nhân đang khẳng định vai trò là nguồn lực quan trọng của nền kinh tế số. Việc thu thập, mua bán hoặc khai thác trái phép nguồn thông tin này không chỉ xâm phạm nghiêm trọng quyền riêng tư mà còn biến thành kho tư liệu đắt giá để tội phạm mạng xây dựng các cuộc tấn công có chủ đích. Dự báo trong những năm tới, khi khối lượng dữ liệu lưu trữ tiếp tục tăng trưởng mạnh, các cuộc tấn công chiếm quyền kiểm soát tài khoản và khai thác thông tin sẽ tiếp tục là xu hướng bảo mật đáng lo ngại.
Các giải pháp hữu hiệu nhằm ngăn chặn nguy cơ lan rộng
Để ứng phó hiệu quả với những thách thức phi truyền thống, Tiến sĩ Ngô Hải Anh nhấn mạnh rằng tư duy bảo đảm an ninh mạng cần phải chuyển dịch theo hướng chủ động nhận diện sớm thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả.
Giải pháp then chốt đầu tiên chính là việc nâng cao nhận thức số và trang bị kỹ năng phòng vệ cho mỗi người dân. Khi các công cụ lừa đảo trở nên phổ biến, năng lực tự bảo mật thông tin cá nhân và hoài nghi khoa học trước các nguồn tin lạ sẽ là tấm khiên bảo vệ hiệu quả nhất.
Nhiều địa phương đã bắt đầu triển khai các chiến dịch tuyên truyền thiết thực, tiêu biểu như lực lượng Công an tỉnh Lai Châu đã tích cực hướng dẫn học sinh các kỹ năng nhận biết và phòng tránh nguy cơ lừa đảo trực tuyến.
Ở góc độ vĩ mô, các cơ quan quản lý cần song hành việc hoàn thiện hành lang pháp lý với việc tăng cường năng lực nghiên cứu, dự báo tác động của công nghệ. Việc ứng dụng chính trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và tự động hóa vào hệ thống giám sát sẽ giúp các cơ quan chức năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, hỗ trợ đắc lực cho công tác điều tra và bảo toàn an toàn thông tin quốc gia.
