Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số và công nghệ blockchain đang đưa các loại tài sản mã hóa bước sâu vào hoạt động thương mại thường nhật. Khi dòng tiền và giá trị chuyển dịch mạnh mẽ lên môi trường điện tử, những vấn đề pháp lý truyền thống như quyền sở hữu, thế chấp, kê biên hay thừa kế cũng bắt đầu phát sinh dưới những hình thái hoàn toàn mới.
Bên cạnh đó, người tham gia thị trường có thể dễ dàng chuyển giao một lượng giá trị lớn chỉ qua vài thao tác trên ứng dụng, nhưng khi xảy ra mâu thuẫn hoặc biến cố, việc xác định chủ thể có quyền sở hữu thực sự lại trở thành bài toán phức tạp.
Để giải quyết khoảng trống pháp lý, Việt Nam đã có những bước tiến mang tính nền tảng. Luật Công nghiệp công nghệ số có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026 đã dành các điều 46, 47 và 48 để quy định chi tiết về tài sản số. Văn bản này khẳng định tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số và được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao, xác thực bằng công nghệ số trên môi trường điện tử.
Tiếp đó, Nghị định 284 năm 2026 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa cũng bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1 tháng 9 năm 2026. Sự xuất hiện của các văn bản này cho thấy cơ quan quản lý đã bước qua giai đoạn băn khoăn về định danh, chuyển sang giai đoạn thiết lập cơ chế giám sát cụ thể.
Ranh giới giữa kiểm soát kỹ thuật và quyền sở hữu pháp lý
Trong các giao dịch tiền mã hóa hay tài sản số, quan niệm phổ biến thường gắn quyền sở hữu với chiếc chìa khóa riêng tư hay còn gọi là private key. Nhiều người mặc định rằng ai giữ chìa khóa này thì người đó là chủ nhân duy nhất của số tài sản trong ví điện tử.
Tuy nhiên, dưới góc độ của luật pháp, hai khái niệm này cần được phân định rạch ròi. Khả năng kiểm soát về mặt kỹ thuật trên mạng lưới blockchain không đồng nghĩa với quyền sở hữu hợp pháp.
Chia sẻ về vấn đề này, luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Giám đốc Công ty luật HPL và cộng sự trong một buổi phỏng vấn với báo Thanh Niên đã nhận định rằng việc một người nắm giữ công cụ truy cập chỉ thể hiện quyền kiểm soát công nghệ tại một thời điểm.
Khi tranh chấp nảy sinh, cơ quan chức năng và giới luật sư sẽ phải dựa vào nguồn gốc hình thành tài sản, thỏa thuận văn bản giữa các bên, dòng tiền giao dịch cùng những căn cứ pháp lý liên quan để xác định ai mới là chủ sở hữu đích thực.
Một tình huống trớ trêu thường gặp là việc thất lạc hoặc bị đánh cắp chìa khóa truy cập. Trong kịch bản này, quyền đối với tài sản của một người về mặt lý thuyết vẫn tồn tại đầy đủ theo luật, nhưng việc thực thi quyền trên thực tế lại bị tê liệt hoàn toàn do rào cản công nghệ.
Do đó, việc quản lý tài sản số đòi hỏi người sở hữu phải tính toán đồng thời cả giá trị pháp lý lẫn phương án bảo mật, sao lưu và khôi phục quyền truy cập kỹ thuật.
Thách thức trong bài toán thừa kế và phân chia di sản
Vấn đề thừa kế tài sản số đang đặt ra những bài toán chưa từng có tiền lệ. Khi một người qua đời và để lại di sản số, người thừa kế hoàn toàn có thể có đầy đủ tư cách pháp lý để thụ hưởng khối tài sản đó theo luật định hoặc theo chúc thư. Tuy nhiên, nếu người quá cố không bàn giao lại phương thức truy cập, người thừa kế sẽ không thể mở khóa khối tài sản trên chuỗi khối để sử dụng.
Sự đứt gãy giữa quyền thừa kế theo pháp luật và năng lực tiếp cận công nghệ khiến việc phân chia di sản gặp trở ngại to lớn. Không có một cơ quan trung gian nào trên mạng lưới phi tập trung có thể can thiệp để cấp lại mật khẩu hay quyền truy cập nếu dữ liệu bảo mật bị thất lạc.
Vì vậy, tài sản số đòi hỏi sự hoạch định toàn diện trong suốt vòng đời của nó, từ lúc khởi tạo, lưu trữ, chuyển giao cho đến giai đoạn lập kế hoạch chuyển giao thế hệ và xử lý tranh chấp.
Token hóa tài sản thực và hoạt động thu hồi trong tố tụng
Bên cạnh tiền mã hóa, xu hướng mã hóa các tài sản ngoài đời thực cũng đang tạo ra nhiều băn khoăn. Một số nhà đầu tư lầm tưởng rằng việc sở hữu một mã token đại diện cho một bất động sản hay một tác phẩm nghệ thuật đồng nghĩa với việc nắm giữ quyền sở hữu tài sản vật chất đó.
Thực tế, token chỉ đại diện cho những quyền và lợi ích cụ thể được quy định trong cấu trúc pháp lý của thỏa thuận ban đầu, chứ không tự động chuyển giao quyền sở hữu tài sản cơ sở nếu hợp đồng không quy định như vậy.
Đối với các vụ án kinh tế hoặc hình sự có hành vi tẩu tán tài sản, công tác kê biên và thu hồi tài sản số đặt ra thử thách vô cùng khắc nghiệt. Tài sản số có thể di chuyển qua biên giới chỉ sau vài giây thông qua hàng loạt ví ẩn danh.
Để xử lý hiệu quả, các cơ quan thực thi pháp luật không chỉ cần chứng minh quyền sở hữu mà còn phải theo dõi dữ liệu giao dịch trên sổ cái blockchain, định vị các tổ chức lưu ký và lần theo từng dòng luân chuyển của ví điện tử.
Sự hoàn thiện của khung pháp lý mới đòi hỏi các chuyên gia tư vấn luật không thể đứng ngoài cuộc đua công nghệ. Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng, người làm luật phải chủ động trang bị kiến thức chuyên sâu về công nghệ chuỗi khối, nhận diện rủi ro ngay từ khi hợp đồng thông minh được soạn thảo, thay vì thụ động chờ đợi tranh chấp xảy ra mới tìm cách ứng phó.
Theo nhật báo Thanh Niên
