Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến sát giai đoạn triển khai thí điểm sàn giao dịch tài sản số, câu hỏi về việc nước ta có cho phép các sản phẩm đòn bẩy như Futures hay Margin không đang trở thành tâm điểm chú ý của thị trường. Khi khung pháp lý vẫn đặt trọng tâm vào kiểm soát rủi ro, minh bạch dòng tiền và bảo vệ nhà đầu tư, nhiều dấu hiệu cho thấy các sản phẩm đòn bẩy cao có thể chưa được “bật đèn xanh” trong giai đoạn đầu.
Hiện định hướng của cơ quan quản lý trong nước là xây dựng một thị trường có kiểm soát, khi yêu cầu mức vốn 10.000 tỷ đồng và sự tham gia của các tổ chức tài chính truyền thống. Điều này phản ánh cách tiếp cận thận trọng, tương tự những gì các quốc gia trong khu vực đã áp dụng khi lần đầu hợp pháp hóa thị trường tài sản số. Trong bối cảnh đó, việc mở cửa ngay các sản phẩm giao dịch đòn bẩy, vốn có khả năng khuếch đại rủi ro và biến động, được xem là bước đi nhạy cảm, đòi hỏi hệ thống giám sát phức tạp hơn nhiều so với giao dịch Spot thông thường.
Upbit và mô hình “Spot-only” dưới khung pháp lý Hàn Quốc
Tại Hàn Quốc, Upbit là ví dụ điển hình cho mô hình sàn giao dịch nội địa vận hành dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý. Ra mắt từ năm 2017, Upbit nhanh chóng vươn lên trở thành sàn có thị phần áp đảo tại thị trường trong nước, nhưng lại lựa chọn hướng đi khác biệt so với nhiều sàn quốc tế khi tập trung hoàn toàn vào giao dịch Spot, vốn là một sản phẩm cơ bản với bất kỳ nhà đầu tư nào.
Một trong những nguyên nhân cốt lõi đến từ chính sách quản lý nghiêm ngặt của Hàn Quốc. Quốc gia này yêu cầu các sàn giao dịch phải liên kết trực tiếp với hệ thống ngân hàng nội địa, áp dụng cơ chế định danh người dùng ở mức cao và triển khai các biện pháp kiểm soát dòng tiền nghiêm ngặt nhằm phòng chống rửa tiền. Trong khuôn khổ đó, các sản phẩm phái sinh tiền điện tử gần như không có “không gian pháp lý” để phát triển trên các sàn được cấp phép.
Chính cách tiếp cận này đã định hình Upbit trở thành một sàn giao dịch tiền điện tử thuần túy, nơi thanh khoản tập trung lớn nhưng không có sự hiện diện của các sản phẩm đòn bẩy cao. Thay vì cạnh tranh bằng các công cụ tài chính phức tạp, Upbit tập trung vào độ an toàn, tính minh bạch và sự tuân thủ, qua đó duy trì vị thế thống trị tại thị trường nội địa trong nhiều năm.
Bitkub cùng những bước đi "rón rén" của Thái Lan
Tương tự Hàn Quốc, thị trường Thái Lan cũng phát triển theo hướng kiểm soát chặt chẽ ngay từ đầu, với Bitkub là sàn giao dịch giữ vai trò trung tâm. Kể từ khi đi vào vận hành năm 2018, Bitkub hoạt động dưới sự giám sát trực tiếp của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Thái Lan, trong một khuôn khổ pháp lý được thiết kế riêng cho tài sản số.
Ngay từ giai đoạn đầu, Bitkub chỉ cung cấp giao dịch Spot, tập trung vào các cặp tài sản giao dịch với đồng baht Thái và phục vụ chủ yếu nhà đầu tư trong nước. Chính sách quản lý tại Thái Lan phân tách rõ giữa hoạt động giao dịch tài sản số thông thường và các sản phẩm tài chính phái sinh, trong đó hợp đồng tương lai và các công cụ đòn bẩy cao không nằm trong phạm vi cấp phép phổ biến cho các sàn giao dịch nội địa.
Cách tiếp cận này khiến thị trường Thái Lan hình thành cấu trúc rõ ràng, nơi các sàn như Bitkub đóng vai trò là hạ tầng giao dịch cơ bản, còn các sản phẩm phái sinh nếu tồn tại sẽ nằm ngoài hệ thống được cấp phép hoặc thuộc về các nền tảng quốc tế. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro đối với nhà đầu tư cá nhân và hạn chế tác động lan rộng đến hệ thống tài chính.
Khả năng Việt Nam đi theo “xu hướng” khu vực
Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc và Thái Lan, có thể thấy một điểm chung rõ rệt là khi thị trường tài sản số bước vào giai đoạn hợp pháp hóa, cơ quan quản lý thường ưu tiên kiểm soát rủi ro hơn là mở rộng sản phẩm. Futures là một sản phẩm mạo hiểm, với đặc tính đòn bẩy cao và khả năng gây biến động mạnh, thường bị trì hoãn hoặc hạn chế trong giai đoạn đầu.
Trong bối cảnh đó, các tín hiệu hiện tại từ quá trình xây dựng khung thí điểm, bao gồm yêu cầu vốn lớn, giới hạn số lượng sàn, cũng như việc gắn hệ thống giao dịch với ngân hàng và cơ chế giám sát dòng tiền, đều cho thấy một mô hình tương đồng đang được hình thành. Trong bối cảnh đó, khả năng các sàn giao dịch tài sản số nội địa “nói không” với Futures hay Margin trong giai đoạn thí điểm là kịch bản có thể xảy ra.
Ít nhất trong giai đoạn đầu, thị trường nhiều khả năng sẽ chỉ xoay quanh giao dịch Spot và các tài sản được kiểm soát chặt chẽ. Futures, nếu xuất hiện thì có thể sẽ là câu chuyện của giai đoạn sau, khi hành lang pháp lý hoàn thiện hơn và cơ quan quản lý có đủ công cụ để giám sát những rủi ro mà loại hình sản phẩm này mang lại.
