Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển nhanh và tội phạm công nghệ cao ngày càng gia tăng, Bộ Công an vừa công bố dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) để lấy ý kiến rộng rãi. Một trong những điểm đáng chú ý là đề xuất bổ sung quy định nhằm bao quát đầy đủ các loại tài sản mới như tiền số, tài sản số, giấy tờ có giá và quyền tài sản trong xử lý hình sự.
Theo nội dung dự thảo, quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự vẫn chủ yếu xoay quanh các loại tài sản truyền thống như công cụ, phương tiện phạm tội, tiền, vật hoặc khoản thu lợi bất chính. Tuy nhiên, thực tiễn đã xuất hiện ngày càng nhiều dạng tài sản phi truyền thống tồn tại trên môi trường số, bao gồm tiền mã hóa, ví điện tử, tài sản ảo hay các quyền tài sản phát sinh từ nền tảng công nghệ. Khoảng trống pháp lý này được cho là nguyên nhân khiến quá trình điều tra, truy vết, kê biên và thu hồi tài sản trong nhiều vụ án gặp không ít khó khăn, đặc biệt là các vụ lừa đảo xuyên biên giới hay rửa tiền sử dụng công nghệ blockchain để che giấu dòng tiền.
Bộ Công an vì vậy đề xuất mở rộng phạm vi tài sản có thể bị xử lý, nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn cho hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh mới. Động thái này cũng được xem là bước đi nhằm đảm bảo sự đồng bộ với các quy định pháp luật hiện hành, khi khái niệm tài sản số đã được ghi nhận trong Luật Công nghiệp Công nghệ số với tư cách là tài sản được thể hiện dưới dạng dữ liệu số và vận hành trên môi trường điện tử.
Việc bổ sung quy định về tài sản số được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản do phạm tội mà có, hạn chế tình trạng tẩu tán tài sản thông qua các nền tảng số hoặc chuyển đổi sang các hình thức khó kiểm soát. Trong nhiều vụ án công nghệ cao hiện nay, tài sản bị chiếm đoạt thường nhanh chóng được chuyển thành tiền số và phân tán qua nhiều hệ thống xuyên biên giới, khiến khả năng thu hồi gần như rất thấp. Khi pháp luật có cơ chế nhận diện và xử lý rõ ràng, cơ hội bảo vệ quyền lợi cho bị hại sẽ được cải thiện đáng kể.
Không chỉ tác động đến công tác điều tra, chính sách này còn có ý nghĩa đối với khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực fintech, trung gian thanh toán hay nền tảng số. Việc kiểm soát tốt hơn dòng tài sản số sẽ góp phần ngăn chặn các hành vi rửa tiền, tài trợ tội phạm hoặc che giấu nguồn gốc tài sản bất hợp pháp trên môi trường điện tử.
Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, việc đưa tài sản số vào phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Hình sự cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới. Theo đánh giá tác động chính sách, Nhà nước sẽ cần sửa đổi đồng bộ nhiều quy định liên quan, từ Bộ luật Tố tụng hình sự đến các luật chuyên ngành về xác lập quyền sở hữu, truy vết giao dịch, phong tỏa và định giá tài sản số cũng như cơ chế thi hành án.
Mặt khác, việc triển khai trên thực tế đòi hỏi sự đầu tư đáng kể về hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực. Các cơ quan chức năng cần nâng cao năng lực giám định số, truy vết blockchain, quản lý ví điện tử, đồng thời đào tạo đội ngũ cán bộ có hiểu biết sâu về công nghệ tài chính. Về phía doanh nghiệp, đặc biệt là các sàn giao dịch và đơn vị trung gian, chi phí tuân thủ có thể gia tăng do yêu cầu về lưu trữ dữ liệu, xác minh giao dịch và phối hợp cung cấp thông tin phục vụ điều tra.
Dù còn nhiều thách thức, việc hoàn thiện khung pháp lý đối với tài sản số được đánh giá là xu hướng tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa dòng vốn. Đây không chỉ là yêu cầu từ thực tiễn trong nước mà còn phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về phòng, chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố và kiểm soát tài sản bất hợp pháp xuyên biên giới.
