Một trong những ví dụ đáng chú ý là OpenClaw – mô hình AI mã nguồn mở cho phép tác nhân thực hiện trực tiếp các tác vụ trên máy tính cá nhân. Thông qua các nền tảng như WhatsApp, Telegram hay Slack, người dùng có thể giao việc cho trợ lý AI như quản lý email, đặt lịch hay tìm kiếm thông tin.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là AI vẫn chưa thể tự hoàn tất thanh toán. Các tác nhân có thể đưa sản phẩm vào giỏ hàng, nhưng bước cuối cùng – chuyển tiền – vẫn cần sự chấp thuận của con người. Đây chính là điểm nghẽn khiến tự động hóa chưa thể hoàn chỉnh.
Trong bối cảnh đó, các tập đoàn công nghệ lớn bắt đầu xây dựng hạ tầng thanh toán dành riêng cho AI. Đầu năm 2025, Google giới thiệu AP2 (Agent Payment Protocol 2.0), một hệ thống phân tách giao dịch thành ba lớp: ý định người dùng, quy tắc thực thi và thanh toán.
Cách tiếp cận này cho phép AI hoạt động trong phạm vi được kiểm soát. Ví dụ, khi người dùng yêu cầu mua áo khoác dưới 200 USD, hệ thống sẽ tự động tìm sản phẩm phù hợp, thêm vào giỏ hàng và có thể thanh toán qua Google Pay nếu đáp ứng đủ điều kiện đã thiết lập.
Ưu điểm của mô hình này là trải nghiệm mượt mà và mức độ an toàn cao, nhờ tận dụng dữ liệu người dùng sẵn có. Tuy nhiên, hạn chế nằm ở tính “khép kín”: chỉ các đối tác trong hệ sinh thái của Google mới được tham gia, khiến khả năng mở rộng và tương tác bị giới hạn.
Trái ngược với hướng đi của Big Tech, lĩnh vực tiền điện tử đang phát triển một kiến trúc mở, nơi niềm tin không phụ thuộc vào nền tảng trung gian. Hai tiêu chuẩn nổi bật là ERC-8004 trên Ethereum và x402 do Coinbase đề xuất.
ERC-8004 đóng vai trò như “chứng minh danh tính” cho tác nhân AI dưới dạng NFT, bao gồm thông tin định danh, uy tín và lịch sử hoạt động. Trong khi đó, x402 là hệ thống thanh toán cho phép các tác nhân giao dịch trực tiếp bằng stablecoin, với các điều kiện được thực thi tự động thông qua hợp đồng thông minh.
Mô hình này mở ra kịch bản thương mại hoàn toàn mới: hai tác nhân AI có thể tự xác minh lẫn nhau, ký quỹ giao dịch và hoàn tất thanh toán mà không cần bất kỳ trung gian nào. Sau giao dịch, điểm uy tín của mỗi bên được cập nhật trực tiếp lên blockchain, tạo thành một vòng lặp tin cậy minh bạch.
Một số nền tảng dữ liệu như CoinGecko đã bắt đầu thử nghiệm mô hình này thông qua API x402, cho phép AI truy cập dữ liệu theo hình thức trả phí vi mô mà không cần đăng ký tài khoản truyền thống. Đây được xem là bước đầu cho nền kinh tế “machine-to-machine”, nơi các tác nhân tự giao dịch với nhau.
Sự khác biệt giữa hai hướng đi ngày càng rõ rệt. Big Tech ưu tiên hệ sinh thái kiểm soát, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ người dùng, trong khi crypto hướng tới tính phi tập trung, khả năng tương tác và tự chủ tuyệt đối của tác nhân.
Tuy nhiên, mỗi mô hình đều có đánh đổi. Hệ thống khép kín giúp giảm sai sót nhưng hạn chế phạm vi hoạt động. Ngược lại, mô hình mở mang lại linh hoạt cao nhưng thiếu cơ chế chịu trách nhiệm trung tâm khi xảy ra sự cố.
Trong dài hạn, thanh toán tự động nhiều khả năng sẽ trở thành hạ tầng mặc định cho nền kinh tế số. Các tác nhân AI có thể tự động mua sắm, thanh toán dịch vụ hoặc thực hiện hàng nghìn giao dịch vi mô mỗi ngày – từ trả phí nội dung đến mua dữ liệu theo nhu cầu.
Điều này đặc biệt phù hợp với crypto, nơi các khoản thanh toán nhỏ, lập trình được và không cần trung gian có thể vận hành hiệu quả hơn so với hệ thống truyền thống. Tuy vậy, để đạt được quy mô lớn, các giải pháp vẫn cần cải thiện trải nghiệm người dùng và độ tin cậy.
Cuộc đua giữa các tập đoàn công nghệ và tiền điện tử vì thế không phải là cuộc chiến thắng – thua, mà là sự cạnh tranh về kiến trúc. Một bên đại diện cho hệ thống kiểm soát tập trung, bên còn lại thúc đẩy giao thức mở.
Kịch bản khả thi nhất có thể là sự giao thoa giữa hai mô hình, nơi các nền tảng lớn và giao thức phi tập trung cùng tồn tại và tương tác. Khi đó, ranh giới giữa dữ liệu và hành động sẽ dần biến mất, và các tác nhân AI sẽ trở thành lực lượng giao dịch chủ đạo trong nền kinh tế số.
