Quyết định số 96/QĐ-BTC vừa được Bộ Tài chính ban hành đã chính thức xác lập một trật tự mới cho thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Điểm sáng nhất trong văn bản pháp lý này không chỉ nằm ở các con số về vốn điều lệ mà là cơ chế phối hợp liên ngành cực kỳ chặt chẽ nhằm giải quyết bài toán nan giải nhất của tiền số: rủi ro rửa tiền. Lần đầu tiên, quy trình cấp phép cho một sàn giao dịch crypto không chỉ nằm trong tay Bộ Tài chính mà còn có sự tham gia thẩm định trực tiếp về chuyên môn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Cơ chế "màng lọc kép" vô cùng hiệu quả
Trước đây, mối lo ngại lớn nhất của các nhà quản lý là việc dòng tiền từ các hoạt động phi pháp có thể dễ dàng chuyển hóa thành tiền sạch thông qua các giao dịch ẩn danh trên blockchain. Để bịt kín lỗ hổng này, văn bản pháp lý mới đã thiết lập một quy trình thẩm định hồ sơ vô cùng nghiêm ngặt.
Cụ thể, trong quá trình thẩm định hồ sơ xin cấp phép của doanh nghiệp, Bộ Tài chính có trách nhiệm chủ trì nhưng bắt buộc phải phối hợp với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam để lấy ý kiến chuyên môn. Vai trò của Ngân hàng Nhà nước ở đây được quy định rất rõ ràng là tập trung vào khía cạnh phòng, chống rửa tiền. Điều này tạo ra một "màng lọc kép", đảm bảo rằng bất kỳ tổ chức nào muốn vận hành sàn giao dịch đều phải vượt qua sự soi chiếu về luồng tiền và lịch sử tài chính từ cả hai cơ quan quản lý cao nhất.
Buộc phải soi chiếu dòng tiền từ trong "trứng nước"
Không chỉ dừng lại ở khâu cấp phép, yêu cầu về phòng chống rửa tiền còn đi sâu vào cấu trúc vận hành nội bộ của doanh nghiệp. Văn bản yêu cầu tổ chức cung cấp dịch vụ bắt buộc phải xây dựng và trình nộp quy trình nghiệp vụ cụ thể về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt ngay trong hồ sơ đăng ký.
Điều này đồng nghĩa với việc các sàn giao dịch thí điểm sẽ không thể hoạt động theo kiểu "đóng cửa bảo nhau" như trước. Họ buộc phải thiết lập hệ thống nhận diện khách hàng (KYC) và giám sát giao dịch đạt chuẩn mực tương đương với các ngân hàng thương mại. Mọi giao dịch đáng ngờ sẽ phải được hệ thống tự động phát hiện và xử lý theo quy trình đã được phê duyệt, giúp loại bỏ khả năng tội phạm sử dụng sàn giao dịch Việt Nam làm nơi tẩu tán tài sản.
Tận dụng "gen" tuân thủ từ khối tài chính truyền thống
Một điểm tinh tế trong quy định này là việc yêu cầu cơ cấu cổ đông phải có sự tham gia của các tổ chức tài chính chuyên nghiệp. Với quy định bắt buộc phải có sự góp vốn của các ngân hàng thương mại hoặc công ty chứng khoán, bảo hiểm, cơ quan quản lý đang gián tiếp cấy ghép văn hóa tuân thủ của ngành tài chính truyền thống vào thị trường crypto non trẻ.
Các ngân hàng và công ty chứng khoán vốn dĩ đã có bề dày kinh nghiệm và hệ thống hạ tầng vững chắc trong việc kiểm soát dòng tiền và tuân thủ các quy định quốc tế về AML (Anti-Money Laundering). Sự hiện diện của họ trong danh sách cổ đông sáng lập sẽ là bảo chứng uy tín nhất cho năng lực phòng chống rửa tiền của sàn giao dịch, đồng thời giúp việc phối hợp với Ngân hàng Nhà nước trở nên thuận lợi và đồng bộ hơn.
Nhìn chung, sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước trong Quyết định 96/QĐ-BTC cho thấy Việt Nam đang tiếp cận thị trường tài sản mã hóa với tâm thế thận trọng nhưng cởi mở. Chúng ta không cấm đoán cực đoan, nhưng kiên quyết không chấp nhận sự mập mờ, đặt sự trong sạch và an toàn của hệ thống tài chính quốc gia lên hàng đầu.
Xu hướng siết chặt AML trên các CEX hàng đầu thế giới
Song song với nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý trong nước, có thể thấy rằng các sàn giao dịch tài sản mã hóa lớn trên thế giới như Binance, Bybit, BingX trong những năm gần đây cũng đã chuyển mình mạnh mẽ theo hướng tăng cường tuân thủ pháp lý và phòng, chống rửa tiền (AML).
Nếu như giai đoạn đầu thị trường crypto phát triển nhanh nhưng thiếu chuẩn mực kiểm soát, thì từ năm 2022 trở lại đây, các CEX hàng đầu đã đầu tư mạnh vào hệ thống nhận diện khách hàng (KYC), giám sát giao dịch theo thời gian thực (transaction monitoring) và hợp tác chặt chẽ với các cơ quan thực thi pháp luật quốc tế. Nhiều sàn đã triển khai quy trình xác minh danh tính bắt buộc với mọi tài khoản giao dịch, áp dụng các công cụ phân tích blockchain để phát hiện dòng tiền liên quan đến hoạt động bất hợp pháp, đồng thời thành lập bộ phận chuyên trách tuân thủ với đội ngũ chuyên gia đến từ lĩnh vực ngân hàng và tài chính truyền thống.
Bên cạnh đó, các sàn lớn cũng thường xuyên công bố báo cáo minh bạch, nâng cấp cơ chế sàng lọc ví rủi ro cao, và tham gia các sáng kiến chia sẻ dữ liệu nhằm phòng chống tài trợ khủng bố, lừa đảo xuyên biên giới và rửa tiền. Việc chủ động thích ứng với yêu cầu của các cơ quan quản lý tại châu Âu, Mỹ và châu Á cho thấy xu hướng chung của thị trường là chuyển từ mô hình “phi tập trung tuyệt đối” sang mô hình “tuân thủ có điều kiện”.
Những chuyển động này phản ánh một thực tế: bài toán phòng, chống rửa tiền không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia, mà đã trở thành chuẩn mực toàn cầu. Do đó, việc Việt Nam thiết lập cơ chế “màng lọc kép” và yêu cầu cao về AML trong Quyết định 96/QĐ-BTC là bước đi phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời tạo nền tảng để thị trường tài sản mã hóa trong nước phát triển minh bạch và bền vững hơn.
