Đại họa thanh lý tiền mã hóa: Ai gặt hái lợi nhuận giữa cơn bão?

Ngày 11 tháng 10 đã đi vào lịch sử thị trường tiền mã hóa với một trong những sự kiện thanh lý lớn nhất từ trước đến nay, khiến nhiều altcoin sụt giảm mạnh, thậm chí chạm mốc 0 USD trong thời gian ngắn. Sau thảm họa, cộng đồng tiền mã hóa chứng kiến những cuộc thảo luận sôi nổi, trong khi Binance được cho là đang chuẩn bị một kế hoạch bồi thường lớn chưa từng có.

Phân tích nguồn cơn: Từ chính trị đến đòn bẩy cao

Trong một bài phân tích sâu sắc công bố vào ngày 12 tháng 10, nhà phân tích Jiang Zhuoer cho rằng sự sụp đổ bắt nguồn từ một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social của Donald Trump vào tối ngày 10 tháng 10, đe dọa áp đặt thuế quan mới. Thông tin này đã kích hoạt một đợt bán tháo mạnh trên thị trường chứng khoán Mỹ (Nasdaq giảm $3.56$%) và nhanh chóng lan sang thị trường tiền mã hóa.

"It is impossible to believe that China would have taken such an action, but they have, and the rest is History. Thank you for your attention to this matter!" - President Donald J. Trump pic.twitter.com/Kx6deI2voC

— The White House (@WhiteHouse) October 10, 2025

Jiang Zhuoer lưu ý rằng mặc dù quy mô thanh lý là chưa từng có, mức giảm giá của Bitcoin (BTC) và Ethereum (ETH) lại nhỏ hơn so với vụ sụp đổ ngày 19 tháng 5 năm 2021 (BTC giảm $16$% so với $30$%, ETH giảm $21$% so với $44$%). Điều này cho thấy sự gia tăng của dòng vốn đầu tư và biến động thị trường thấp hơn, nhưng đồng thời, hệ thống cũng trở nên mong manh hơn do mức đòn bẩy cực kỳ cao.

Đọc thêm: AI và chiến lược “theo dấu chân cá voi”: Lợi thế mới của nhà đầu tư am hiểu dữ liệu

Chuỗi lây lan rất rõ ràng: rủi ro địa chính trị bên ngoài gây ra sự sụt giảm giá giao ngay, sau đó thanh lý những người dùng đòn bẩy. Cụ thể, vào khoảng $5:20$ sáng, những người dùng đang tìm kiếm lợi suất $12$% hằng năm trên USDe của Binance đã hoán đổi USDT nhàn rỗi sang USDe và hoảng loạn bán ra trong cơn sụp đổ. Điều này khiến USDe bị mất chốt ($depeg$) với mức thấp nhất là $0.65$ đô la vào lúc $5:44$ sáng. Sự kiện này lần lượt quét sạch những người đi vay theo vòng lặp đòn bẩy USDe ($recursiveborrowers$), những người đã sử dụng đòn bẩy lên tới $4.45$ lần.

#PeckShieldAlert $USDe has depegged, falling to ~$0.65 against $USDT. pic.twitter.com/V1dxywAhFf

— PeckShieldAlert (@PeckShieldAlert) October 11, 2025

Jiang Zhuoer bác bỏ ý kiến của Vida, người sáng lập Equation News, người cho rằng USDe bị mất chốt trước khi BTC/ETH sụt giảm. Ông khẳng định trình tự là ngược lại: sự sụp đổ giá đã ảnh hưởng đến USDe muộn hơn, khoảng $5:43$ sáng, tiếp theo là wBETH (xuống $0.1045$ ETH) và bnSOL (xuống $0.2488$ SOL).

Jiang giải thích thêm rằng việc mất chốt không phải do các nhà tạo lập thị trường lớn mà do những người đi vay thế chấp. Họ đã đặt cược ETH/SOL để đúc wBETH/bnSOL, vay USDT và hoán đổi sang USDe trong các vòng lặp lợi suất. Khi USDe sụp đổ, tỷ lệ thế chấp của họ đã giảm xuống dưới ngưỡng thanh lý $91$% của Binance, gây ra việc thanh lý toàn bộ tài khoản.

Hậu quả và trách nhiệm của sàn giao dịch

Ông cũng bác bỏ giả thuyết về một "cuộc tấn công vào Binance và nhà tạo lập thị trường của họ," nói rằng các nhà phân tích đã đọc sai mốc thời gian: Altcoin sụp đổ vào khoảng $5:20$ sáng, trong khi USDe/wBETH sụp đổ lúc $5:43$ sáng, là hai sự kiện riêng biệt. Nguyên nhân gốc rễ, theo ông, là do thanh khoản kém của wBETH (độ sâu hằng ngày chỉ $2.000$ ETH), chứ không phải một cuộc tấn công bên ngoài.

Là đơn vị phát hành wBETH/bnSOL, Binance phải chịu trách nhiệm trong việc duy trì chốt giá, nhưng việc để tỷ giá giảm xuống $0.1$ lần là một thất bại. Việc điều chỉnh trọng số tài sản thế chấp sau đó là không đủ. Jiang Zhuoer hoan nghênh kế hoạch bồi thường người dùng của Binance nhưng cũng khuyên nên áp dụng mức sàn cứng (ví dụ: $0.8$) cho tỷ giá hối đoái ETH/SOL và định giá tài sản thế chấp dựa trên độ sâu thị trường giao ngay để tăng cường sự ổn định.

Ai là kẻ thắng cuộc giữa đống đổ nát?

Theo Lookonchain, hơn $1.000$ ví trên Hyperliquid đã bị xóa sổ hoàn toàn trong đợt sụp đổ, với tổng cộng hơn $6.300$ ví bị lỗ và tổng thiệt hại vượt quá $1.23$ tỷ đô la. Trong số đó, có $205$ ví mất hơn $1$ triệu đô la và hơn $1.070$ ví mất hơn $100.000$ đô la.

More than 1,000 wallets on #Hyperliquid were completely wiped out in the market crash — losing everything.

In total, 6,300+ wallets are in the red, with combined losses exceeding $1.23B.

205 wallets lost over $1M

1,070+ wallets lost over $100K

Data based on Hyperliquid… pic.twitter.com/pXl6bH8XTc

— Lookonchain (@lookonchain) October 11, 2025

Trong khi các nhà giao dịch nhỏ lẻ và tổ chức chịu tổn thất nặng nề, các giao thức và sàn giao dịch lại thu lợi đáng kể. Dữ liệu từ DeFiLlama cho thấy trong ngày thanh lý lớn nhất lịch sử này, Uniswap đã thu về $15.59$ triệu đô la phí – mức cao thứ hai trong lịch sử, chỉ sau vụ sụp đổ năm 2021.

Người sáng lập Hayden Adams cho biết khối lượng giao dịch hằng ngày đạt $9$ tỷ đô la, cao hơn nhiều so với bình thường. Flashbots cũng đạt kỷ lục $18.59$ triệu đô la phí, trong khi bộ tổng hợp Solana Jupiter kiếm được $16.15$ triệu đô la, một mức cao kỷ lục khác. Sau vụ sụp đổ, Tether và Circle đã đúc thêm tổng cộng $1.75$ tỷ đô la stablecoin mới, và các kho tiền HLP cũng báo cáo lợi nhuận kỷ lục.

Đòn bẩy chéo và thanh lý không có cơ chế đệm

Nhà phân tích @Haoskionchain nhận xét rằng, mô hình trong vụ mất chốt tài sản ổn định và hậu quả của nó phản ánh tất cả các chu kỳ thanh lý dây chuyền trong quá khứ: nguyên nhân gốc rễ là các vị thế mua quá đòn bẩy ($overleveragedlongpositions$) có tổn thất vượt quá giá trị tài sản thế chấp, buộc các tài khoản ký quỹ thống nhất phải thanh lý tài sản thế chấp để trả nợ.

来客服小何@heyibinance抄作业了, 关于稳定项目depeg的复盘与后续应对：
和所有历史上的连锁循环爆仓一样，起因就是多头资不抵债，巨额的合约亏损导致统一保证金账户需要开始拍卖抵押物去偿还债务。如果是逐仓（isolated margin)… pic.twitter.com/jO8xc2SJha

— H (@Haoskionchain) October 11, 2025

Trong cấu trúc ký quỹ chéo ($crossmargin$), tổn thất từ các vị thế tương lai tạo ra nghĩa vụ được bù đắp bằng tài sản thế chấp giao ngay trong cùng một tài khoản. Mặc dù cấu trúc này thường cải thiện hiệu quả sử dụng vốn, nhưng trong thị trường biến động, nó khuếch đại sự lây lan thanh lý. Sự kiện này là một trong những vụ thanh lý dây chuyền tàn khốc nhất trong nhiều năm, tác động mạnh đến các tổ chức quy mô vừa và các cá voi nhỏ lẻ.

@Haoskionchain chỉ ra ba điểm yếu chính:

• Thanh khoản Altcoin mỏng: Sự gia tăng số lượng altcoin đã niêm yết làm cho thanh khoản bị phân tán. Khi dòng tiền rút ra trong các đợt sụt giảm lớn, thanh khoản trở nên mỏng hơn bao giờ hết, khiến sổ lệnh biến mất và giá sụt giảm sâu.
• Thanh lý ký quỹ chéo thiếu cơ chế đệm: Hệ thống thanh lý hiện tại hoạt động như một cơ chế "xả trực tiếp bất cứ thứ gì bạn có lên thị trường." Khi tài sản thế chấp được thanh lý, các tài sản như USDe, wBETH và bnSOL bị bán tháo một cách mù quáng theo giá thị trường. Thậm chí một cơ chế làm giá cơ bản cũng có thể ngăn chặn những sự sụt giảm sâu như vậy, tránh việc bán tài sản trị giá $1$ đô la với giá $0.50$ đô la.
• Định giá dựa trên giá giao ngay: Việc định giá tài sản thế chấp trực tiếp dựa trên giá giao ngay dễ bay hơi không chỉ xóa sổ tài khoản giao dịch mà còn ảnh hưởng đến các tài khoản kiếm lợi suất. @Haoskionchain cho rằng các tài sản như wBETH không thực sự mất chốt mà bị định giá sai do thiết kế oracle kém.

Một giải pháp mạnh mẽ hơn, theo @Haoskionchain, bao gồm việc tái thiết kế hệ thống: tập trung xử lý các vị thế phá sản trước khi thanh lý và xây dựng lại hệ thống thanh lý giao ngay để ngăn chặn việc bán tháo mất kiểm soát. Đối với việc neo giá, giá trị nên được lấy từ tỷ lệ đặt cược trên chuỗi nhân với giá của tài sản cơ sở, đảm bảo tính minh bạch và khả năng phục hồi.

Đọc thêm: Cá voi trở lại giữa bão thuế Trump – Cú gom hàng báo hiệu điều gì?

Sự kiện này là một lời cảnh tỉnh đắt giá về rủi ro của đòn bẩy chéo và sự cần thiết của các cơ chế bảo vệ mạnh mẽ hơn trên thị trường tiền mã hóa. Bài học từ vụ thanh lý ngày 11 tháng 10 sẽ là yếu tố then chốt định hình cách thức các sàn giao dịch và giao thức DeFi phát triển trong tương lai.