Warren Buffett từ lâu đã theo đuổi một nguyên tắc đơn giản để đánh giá thị trường chứng khoán đang bị định giá thấp, hợp lý hay đắt đỏ. Luận điểm của ông là: về dài hạn, tổng giá trị cổ phiếu Mỹ không thể tăng nhanh hơn quy mô nền kinh tế, thể hiện qua GDP.
Vì vậy, khi tỷ lệ giữa S&P 500 và thu nhập quốc dân lệch quá xa khỏi mức thông thường, nó chắc chắn sẽ đảo chiều và “quay về trung bình”.
Trong một bài viết đăng trên Fortune năm 2001 do chính ông chấp bút, Buffett chỉ ra rằng tại đỉnh điểm tháng 3/2000, chỉ số này - nay được gọi là “Chỉ báo Buffett” - đã vọt lên mức 200%.
Ông viết: “Thông điệp của biểu đồ là nếu mối quan hệ (giữa tổng giá trị cổ phiếu và GDP) giảm về khoảng 70% - 80%, việc mua cổ phiếu nhiều khả năng sẽ mang lại kết quả tốt. Nhưng nếu nó tiến sát 200% như giai đoạn 1999 - 2000, bạn đang chơi với lửa”.
Thực tế, vào thời điểm bài viết được công bố, S&P 500 đã giảm hơn 20%, và đến giữa năm 2002 mất gần một nửa so với đỉnh, kéo chỉ báo Buffett xuống dưới 80%. Đúng như dự báo, hậu quả của cơn sốt công nghệ khi đó lại trở thành cơ hội mua vào hấp dẫn.
Ở thời điểm hiện tại, sau cú giảm do tác động từ xung đột Iran bất ngờ bùng phát, S&P 500 đã phục hồi lên sát mức kỷ lục khoảng 7.165 điểm. Điều đáng chú ý là “chỉ báo Buffett” hiện đã lên tới 227% - cao hơn khoảng 1/6 so với ngưỡng mà ông từng cảnh báo cần dè chừng.
Mức định giá cao như vậy kéo theo 2 vấn đề. Thứ nhất, lợi nhuận doanh nghiệp đang tăng nhanh hơn đáng kể so với GDP. Phe lạc quan cho rằng xu hướng này đủ để biện minh cho định giá hiện tại, và lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) có thể tiếp tục tăng trưởng 2 chữ số trong khi thu nhập quốc dân chỉ tăng danh nghĩa khoảng 5%.
Tuy nhiên, lập luận này gây tranh cãi: lợi nhuận hiện chiếm khoảng 12% GDP, cao hơn đáng kể so với mức trung bình lịch sử 7% - 8%.
Trong một nền kinh tế cạnh tranh cao, biên lợi nhuận lớn sẽ thu hút đối thủ, kéo giá xuống và buộc doanh nghiệp mở rộng sản lượng để giữ thị phần. Nhưng tăng trưởng lợi nhuận “bất thường” hiếm khi kéo dài.
Thứ hai, cổ phiếu cũng đang trở nên đắt đỏ hơn so với chính lợi nhuận của chúng. Tỷ số P/E (tỷ lệ giữa giá cổ phiếu và lợi nhuận) của S&P 500 hiện đã vượt 28 lần, tức là nhà đầu tư đang trả giá cao hơn nhiều so với mức trung bình dài hạn khoảng 17 lần. Nói đơn giản, cổ phiếu đang trở nên đắt đỏ hơn so với lợi nhuận mà doanh nghiệp tạo ra.
Theo logic thông thường, cả lợi nhuận lẫn mức định giá này khó duy trì quá cao trong thời gian dài. Khi chúng dần quay về mức “bình thường”, chỉ báo Buffett và S&P 500 cũng có thể đi xuống theo.
Lịch sử cho thấy sau khi chạm mốc 200% trong bong bóng dotcom, thị trường đã điều chỉnh khoảng một nửa. Gần đây hơn, vào tháng 11/2021, chỉ báo này cũng vượt ngưỡng trên rồi giảm khoảng 19%.
Trong bài viết trên Fortune, Buffett từng cảnh báo nếu nhà đầu tư kỳ vọng cổ phiếu tiếp tục tăng mạnh khi chỉ báo ở mức cao lịch sử, thì điều đó gần như đi ngược lại quy luật kinh tế - một kịch bản khó có thể kéo dài.
Hiện tại, phe lạc quan vẫn chiếm ưu thế và tin rằng chỉ báo còn có thể tăng tiếp. Trong khi đó, luận điểm của Buffett không dự đoán thời điểm thị trường điều chỉnh, nhưng khẳng định rằng sự cân bằng cuối cùng sẽ quay trở lại - và khi đó, mọi nhà đầu tư đều sẽ phải trả giá.
