Lưu lượng tàu biển rời Trung Đông một lần nữa giảm từ mức nhỏ giọt xuống gần như tê liệt. Điều này xảy ra sau khi Mỹ quyết định phong tỏa các cảng của Iran nhằm đáp trả việc Iran chặn đứng eo biển chiến lược Hormuz.
Trong khi châu Á đang vật lộn với tình trạng thiếu hụt năng lượng - nay có nguy cơ lan sang châu Âu - thì Mỹ vẫn duy trì nguồn cung dồi dào nhờ sản lượng dầu thô và khí tự nhiên gần mức kỷ lục. Điều này khiến Tổng thống Donald Trump và nhiều quan chức khác tuyên bố Mỹ đã đạt được “độc lập năng lượng”. Thông thường, chưa tới 3% lượng dầu tiêu thụ của Mỹ đến từ Trung Đông - gần mức thấp kỷ lục.
Vậy tại sao giá xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay vẫn tăng mạnh? Theo AAA, giá xăng không chì trung bình tại Mỹ đạt 4,11 USD/gallon vào ngày 15/4, tăng 50% so với mức đáy 2,73 USD hồi tháng 1. Tại California - bang phụ thuộc một phần vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu từ châu Á - giá đã vọt lên 5,88 USD/gallon. Giá diesel trung bình toàn quốc là 5,64 USD/gallon.
“Vấn đề là dầu mỏ là một loại hàng hóa toàn cầu. Chúng ta có thể có nhiều dầu - Mỹ không thiếu dầu - nhưng ‘độc lập năng lượng’ phần nào là một ảo tưởng”, ông Jim Wicklund, chuyên gia phân tích dầu khí kỳ cựu, giám đốc điều hành tại công ty đầu tư năng lượng PPHB, nhận định. “Chúng ta vẫn phải trả theo mức giá của thị trường thế giới. Đó là mức giá toàn cầu”.
Ông Wicklund cho biết Mỹ có thể có “an ninh năng lượng” tốt hơn nhiều so với thời kỳ cấm vận dầu mỏ Arab trong thập niên 1970, nhưng không thực sự độc lập. Mỹ vẫn nhập khẩu dầu (chủ yếu từ Canada, Mexico và Venezuela) nhiều hơn xuất khẩu.
Theo ông, Mỹ không có đủ nguồn cung dư thừa để bù đắp khoảng trống từ Trung Đông, và hoạt động khai thác dầu trong nước chỉ tăng nhẹ kể từ khi chiến tranh nổ ra.
Hiện đang xuất hiện ngày càng nhiều lo ngại về việc các quốc gia “tích trữ dầu” và hạn chế xuất khẩu, theo ông Arjun Murti, đối tác phụ trách chính sách và kinh tế năng lượng tại công ty nghiên cứu Veriten. Tuy nhiên, với Mỹ, chiến lược tích trữ này không khả thi. Nguyên nhân là nước này phải nhập khẩu dầu thô nặng phù hợp với hệ thống lọc dầu trong nước, đồng thời xuất khẩu dầu nhẹ dư thừa. Ngoài ra, các nhà máy lọc dầu của Mỹ cũng cần xuất khẩu xăng và diesel dư thừa, nếu không sẽ phải cắt giảm hoạt động.
“Bản năng của các chính trị gia là hạn chế xuất khẩu, nhưng thực tế là cần phải duy trì thương mại toàn cầu để cân bằng cung – cầu”, ông Murti nói. “Không thể có chuyện hạn chế xuất khẩu thì giá sẽ hạ. Phải có thương mại”.
Tin tích cực đối với Mỹ là nguy cơ thiếu hụt nguồn cung trong nước gần như không xảy ra nhờ sản lượng nội địa đứng đầu thế giới. “Rủi ro với chúng ta là lạm phát, và bất kỳ cú sốc nào đối với kinh tế toàn cầu cuối cùng cũng sẽ tác động trở lại nền kinh tế Mỹ”, ông Murti cho biết.
Trong khi đó, xuất khẩu năng lượng của Mỹ đang gia tăng. Tổng xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm tinh chế đạt mức kỷ lục 12,7 triệu thùng/ngày trong tuần kết thúc ngày 10/4. Sự gia tăng này chủ yếu đến từ việc giải phóng dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) của Mỹ, bắt đầu từ cuối tháng 3.
Giá dầu chuẩn hiện dao động trên 90 USD/thùng - cao hơn nhiều so với khoảng 60 USD hồi đầu năm, nhưng đã giảm so với đỉnh khi lệnh ngừng bắn làm gia tăng kỳ vọng của thị trường.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các mức giá chuẩn như Brent (châu Âu) và WTI (Mỹ) thực chất là các hợp đồng tương lai. Trong khi đó, dầu giao ngay (giao vật lý trong ngắn hạn) như dated Brent đang được giao dịch gần mức 120 USD/thùng - tạo ra khoảng chênh lệch lịch sử giữa giá giao ngay và giá tương lai.
“Tất cả các mức giá này đều liên kết toàn cầu. Khi giá tăng ở đâu, thì nó sẽ tăng ở khắp nơi”, ông Murti nhấn mạnh.
Tiệm cận điểm tới hạn
Vấn đề ngày càng nghiêm trọng là khi lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần tại Iran đã đi qua hơn nửa chặng đường, các nguồn dự trữ dầu khí và hàng hóa vận chuyển đường biển đang dần cạn kiệt sau cú sốc nguồn cung kéo dài 6 tuần.
“Chúng ta đang tiến đến điểm tới hạn - nơi dòng chảy dầu, sản phẩm tinh chế và cả các mặt hàng khác như phân bón hay helium phải được khôi phục với quy mô lớn hơn, nếu không nền kinh tế toàn cầu sẽ chịu cú sốc nghiêm trọng hơn”, ông Murti cảnh báo.
Ông Wicklund cho rằng thế giới chỉ còn chưa đầy 2 tháng trước nguy cơ “suy thoái toàn cầu” nếu eo biển này không được mở lại. “Tôi hy vọng điều tích cực, nhưng tình hình đã thay đổi và trở nên nguy hiểm hơn”, ông nói, khi lệnh ngừng bắn vẫn rất mong manh và khoảng cách giữa các bên còn lớn.
Đến cuối tháng 5, thế giới sẽ bước vào giai đoạn nhu cầu năng lượng tăng theo mùa, đặc biệt là mùa cao điểm di chuyển mùa hè.
Ngày 15/4, Nhà Trắng cho biết vẫn lạc quan về khả năng đạt được thỏa thuận. Lãnh đạo UAE và Iran đang đàm phán, trong khi Israel và Lebanon cũng bắt đầu thảo luận ngừng bắn. Tuy nhiên, chưa có tiến triển cụ thể.
Trong khi đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Mỹ đang thúc đẩy đóng băng tài sản của lãnh đạo Iran tại các ngân hàng vùng Vịnh, và các quốc gia mua dầu Iran có thể đối mặt với trừng phạt thứ cấp. Điều này có thể làm gia tăng căng thẳng với Trung Quốc - nơi tiêu thụ phần lớn dầu Iran.
Phong tỏa trên biển và trạng thái “đình chiến không dầu”
Đối với các tàu tiến gần eo biển Hormuz, Hải quân Mỹ phát đi thông điệp cứng rắn: không được phá vỡ phong tỏa, nếu không sẽ bị kiểm tra, bắt giữ hoặc sử dụng vũ lực.
Một số tàu đã đi qua eo biển trong tuần, nhưng rất ít tàu có thể rời khỏi khu vực Biển Ả Rập, do vòng phong tỏa của Mỹ gần như ngăn chặn hoàn toàn việc thoát ra Ấn Độ Dương.
Theo bà Ana Subasic, chuyên gia phân tích rủi ro thương mại của Kpler, không có tàu chở dầu Iran nào ra đại dương kể từ khi phong tỏa bắt đầu. “Nhiều tàu đã dừng lại. Không có tàu nào đi qua,” bà nói, đồng thời nhấn mạnh tình hình vẫn “rất biến động”.
“Không có tấn công mới, nhưng cũng không có hoạt động xuất dầu mới - đây là tín hiệu rõ ràng rằng phong tỏa đang phát huy hiệu quả”, bà nhận định về trạng thái “không giao tranh nhưng cũng không có dầu”.
Một ví dụ điển hình là tàu Rich Starry - chở methanol tới Trung Quốc - đã quay đầu tới 3 lần chỉ trong hơn 24 giờ khi cố gắng vượt qua khu vực phong tỏa.
Một số tàu container không chở năng lượng đã rời khu vực, nhưng phần lớn tàu chở dầu vẫn tránh eo biển do lo ngại bị tấn công. Hàng trăm tàu hiện vẫn mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư.
Ngay cả khi chiến tranh sớm kết thúc, giá năng lượng nhiều khả năng vẫn duy trì ở mức cao ít nhất đến cuối năm do các gián đoạn chuỗi cung ứng chưa thể giải quyết ngay.
“Sẽ tồn tại một ‘phần bù rủi ro’, và nó sẽ được phản ánh vào giá dầu toàn cầu trong một thời gian”, ông Wicklund kết luận.
