Mỹ đang đe dọa loại bỏ các doanh nghiệp hỗ trợ Iran lách các lệnh trừng phạt ra khỏi hệ thống tài chính Mỹ. Động thái này đẩy các ngân hàng Trung Quốc vào thế khó: Bắc Kinh có thể bác bỏ các yêu cầu này nhưng những tổ chức tín dụng lớn nhất của họ vẫn có động lực mạnh mẽ để duy trì quyền tiếp cận đồng USD.
Hôm thứ Hai (24/8), Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent thông báo rằng bất kỳ tổ chức nào tiếp tay cho "hành vi rửa tiền hoặc lách án trừng phạt thay cho Iran đều đối mặt với nguy cơ bị cắt đứt khỏi hệ thống tài chính Mỹ".
Đây là một phần trong chiến dịch "D-Day kinh tế" chống lại Iran do Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố.
Khi được hỏi cụ thể về các ngân hàng Trung Quốc, ông Bessent khẳng định: "Nếu họ tạo điều kiện cho các giao dịch và là một phần của hệ sinh thái biến dầu mỏ Iran thành tiền mặt, rồi từ đó biến thành công cụ áp bức, họ sẽ trở thành mục tiêu".
Đến thứ Ba (25/8), Trung Quốc tuyên bố sẽ "áp dụng mọi biện pháp cần thiết" để tự bảo vệ mình. Phát biểu trước báo giới hôm thứ Ba, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhấn mạnh: "Trung Quốc đã nhiều lần làm rõ lập trường kiên quyết phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương bất hợp pháp - vốn không có căn cứ theo luật pháp quốc tế cũng như không được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho phép".
Theo các nhà phân tích thuộc Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung hồi tháng 3, trước khi xung đột bùng nổ, Trung Quốc đã mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran - chiếm khoảng 12% tổng lượng dầu thô nhập khẩu của Bắc Kinh - qua đó trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Tehran.
Trong chiến dịch mở rộng trừng phạt mang tên "Operation Economic Outcast", Mỹ đã xác định nhiều cá nhân và công ty có trụ sở tại Trung Quốc bị cáo buộc trợ giúp quân đội Iran.
Phía Mỹ cho biết sẽ đưa ra thời hạn để các quốc gia chấm dứt những hoạt động này, nhưng không công khai mốc thời gian cụ thể.
Trả lời câu hỏi của CNBC về lộ trình này, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết đang theo dõi sát tình hình và nhắc lại việc Bắc Kinh sẽ kiên quyết bảo vệ lợi ích của mình.
Những lời đe dọa cứng rắn này diễn ra ngay trước thềm thượng đỉnh sắp tới giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.
Tuy nhiên, các chuyên gia phân tích nhấn mạnh rằng Trung Quốc sẽ làm mọi cách để duy trì vị thế trong hệ thống tài chính bằng đồng USD.
Mỹ đã nâng cao tiêu chuẩn đối với Trung Quốc và các quốc gia muốn sử dụng đồng bạc xanh - vô hình trung thúc đẩy họ đa dạng hóa công cụ thanh toán. Mặt khác, sự phức tạp trong cuộc đối đầu kinh tế Mỹ - Trung cũng khiến một "D-Day kinh tế" trở thành bài toán khó đối với chính quyền của ông Trump.
CIPS của Trung Quốc: Công cụ phòng ngừa rủi ro đồng USD
Chia sẻ với CNBC, ông Peter Alexander, Giám đốc điều hành công ty tư vấn Z-Ben có trụ sở tại Thượng Hải, nhận định Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc cho thấy nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính xoay quanh đồng USD, dù không hoàn toàn từ bỏ nó.
Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc bắt đầu xây dựng CIPS vào năm 2012 - cùng năm Bộ Tài chính Mỹ áp lệnh trừng phạt đối với Bank of Kunlun quy mô tương đối nhỏ của Trung Quốc vì các hoạt động trái phép liên quan đến Iran.
Theo dữ liệu chính thức, các giao dịch qua CIPS đã tăng tốc kể từ cuộc xung đột Nga - Ukraine năm 2022 và tiếp tục tăng trưởng mạnh trong năm nay.
Hệ thống này hiện ghi nhận 210 tổ chức tham gia trực tiếp trên toàn cầu, phần lớn là chi nhánh của các ngân hàng nhà nước Trung Quốc.
Ông Alexander cũng thông tin thêm rằng trong tháng này, Argentina và Australia đã gia hạn các thỏa thuận trao đổi tiền tệ song phương với Trung Quốc, cho phép Ngân hàng Trung ương các nước trao đổi hàng chục tỷ USD giá trị đồng nhân dân tệ.
"Hệ thống tài chính mới nổi không nhất thiết là nơi các quốc gia từ bỏ đồng USD. Đó là một công cụ phòng ngừa rủi ro địa chính trị", ông Alexander cho biết.
Thế thống trị của đồng USD
Theo dữ liệu từ Swift - Hiệp hội viễn thông liên ngân hàng và tài chính quốc tế, đồng USD vẫn chiếm hơn một nửa tổng lượng thanh toán toàn cầu trong tháng 7, trong khi đồng nhân dân tệ của Trung Quốc đứng thứ năm với 3,1% (giảm so với mức hơn 4% vào đầu năm 2025).
Ở mảng tài trợ thương mại, đồng USD chiếm gần 80% trong tháng đó, trong khi đồng nhân dân tệ đứng thứ hai với 8,4%.
"Trung Quốc chắc chắn muốn duy trì vị thế trong hệ thống USD để phục vụ bộ máy thương mại của mình, nhưng điều đó không có nghĩa là họ sẽ làm mọi cách để tuân thủ các lệnh trừng phạt mở rộng của Mỹ", ông Tianchen Xu, chuyên gia kinh tế cao cấp tại The Economist Intelligence Unit, trả lời CNBC.
Chuyên gia này dự báo Trung Quốc có thể sử dụng công cụ kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và các biện pháp khác để đáp trả nếu các doanh nghiệp lớn của họ bị trừng phạt.
Dù vậy, Mỹ cũng đang rất cần tiếp cận nguồn khoáng sản thiết yếu từ Trung Quốc, tạo động lực cho Washington giữ mối quan hệ ở mức ổn định.
Ông Trump và ông Tập vẫn dự kiến gặp nhau vào tháng tới
Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến sẽ có cuộc gặp tại Mỹ vào cuối tháng tới, sau chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump vào tháng 5. Bà Dan Wang, Giám đốc mảng Trung Quốc tại Eurasia Group, nhận định Mỹ không muốn làm chệch hướng Hội nghị thượng đỉnh này.
Trả lời chương trình "The China Connection" của CNBC hôm thứ Ba, bà nhận định việc loại một ngân hàng lớn của Trung Quốc khỏi hệ thống SWIFT sẽ làm gia tăng đáng kể áp lực phá giá đồng nhân dân tệ - điều mà Bắc Kinh "không thể chấp nhận".
Chỉ số đồng USD đã tăng khoảng 1,5% kể từ khi xung đột Iran bùng nổ vào ngày 28/2. Trong cùng khoảng thời gian, đồng nhân dân tệ đã tăng giá gần 2% so với USD và hơn 3% so với đồng euro.
Đầu năm nay, Trung Quốc đã làm trung gian thúc đẩy các cuộc đàm phán hòa bình ban đầu giữa Iran và Mỹ tại Pakistan. Dù vậy, các nhà phân tích vào thời điểm đó cảnh báo rằng Bắc Kinh không có đủ năng lực cũng như ý định ép buộc bất kỳ bên nào ngồi vào bàn đàm phán.
"Bắc Kinh thậm chí còn chưa bắt đầu tung đòn cứng rắn với Mỹ", ông Alexander đánh giá. Về phía phản ứng của Washington, ông nhấn mạnh trong thư gửi CNBC: "Câu hỏi không phải là có thể làm được gì, mà câu hỏi là liệu có điều gì SẼ được thực hiện hay không".
