Edward Oakley Thorp sinh năm 1932 tại Chicago, bang Illinois, trong một gia đình trung lưu. Cha ông, một cựu binh Thế chiến I, luôn tin rằng giáo dục là con đường duy nhất giúp con mình thoát khỏi giới hạn. Dưới sự khuyến khích của cha, Edward sớm được rèn luyện tư duy logic và niềm say mê với các con số.
Khi mới 7 tuổi, ông đã có thể tính nhẩm các phép đo thời gian với độ chính xác đến từng giây. Trong khi bạn bè mải mê nô đùa, cậu bé Thorp lại thích chế tạo chất nổ, mày mò thí nghiệm và chơi cờ.
Chiến tranh thế giới thứ II nổ ra khiến cha ông phải tái ngũ, để lại người mẹ phải làm nhiều công việc cùng lúc để trang trải cuộc sống. Cô đơn, ít bạn, nhưng chính khoảng thời gian đó giúp Thorp trở thành một người kiên nhẫn, tỉ mỉ và say mê khám phá.
Sau khi tốt nghiệp trung học, ông theo học Đại học California (UCLA), lấy bằng Cử nhân Vật lý năm 1953 và Thạc sĩ hai năm sau đó. Đến năm 1958, Thorp bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Toán học.
Ngay sau đó, ông được mời giảng dạy tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). nơi bắt đầu hành trình đưa toán học ra khỏi lớp học và vào… sòng bạc.
Khi toán học “lên bàn” sòng bạc
Tại MIT, Thorp bắt đầu nghiên cứu về cách áp dụng lý thuyết xác xuất vào các trò chơi casino. Ông nhận ra sự khác biệt lớn giữa roulette và blackjack. Trong roulette, mỗi vòng quay độc lập, nghĩa là xác suất gần như không thể thay đổi. Nhưng với blackjack thì khác, mỗi lá bài được rút ra đều làm thay đổi xác suất cho những ván tiếp theo.
Chính điều này khiến Thorp tin rằng, nếu biết đếm và ghi nhớ bài, người chơi có thể tính được khi nào xác suất nghiêng về phía mình, tức là có thể đánh bại nhà cái.
Để kiểm chứng giả thuyết, ông sử dụng chiếc máy tính IBM 704, một trong những máy tính hiện đại nhất bấy giờ, và áp dụng công thức Kelly, vốn được dùng trong lĩnh vực viễn thông, để xác định tỷ lệ đặt cược tối ưu.
Cùng với nhà khoa học thông tin huyền thoại Claude Shannon, Thorp còn chế tạo chiếc máy tính đeo được đầu tiên trong lịch sử, dùng để dự đoán quỹ đạo quả bóng trong trò roulette. Dù bị các sòng bạc nhanh chóng phát hiện, nhưng thử nghiệm này đã trở thành tiền đề cho kỷ nguyên “máy tính đeo được” sau này.
Sau nhiều năm nghiên cứu, năm 1962, Edward Thorp xuất bản cuốn Beat the Dealer (“Đánh bại nhà cái”), cuốn sách đầu tiên chứng minh bằng toán học rằng blackjack không phải trò chơi may rủi tuyệt đối, và người chơi hoàn toàn có thể thắng nếu biết đếm bài đúng cách. Tác phẩm lập tức gây chấn động giới cờ bạc, bán được hàng triệu bản và biến Thorp thành huyền thoại.
Để kiểm chứng, ông cùng vợ mang theo 10.000 USD đến Las Vegas. Chỉ sau một tuần, họ kiếm được 11.000 USD lợi nhuận, một con số khổng lồ vào thập niên 1960.
Thành công của Thorp khiến các sòng bạc náo loạn. Họ phải thay đổi luật, tăng số bộ bài trong mỗi bàn từ một lên 6 hoặc 8 bộ, và thường xuyên tráo lại bài để phá vỡ hệ thống của ông.
“Beat the Dealer” nhanh chóng trở thành sách gối đầu giường của giới cờ bạc, và biến Thorp thành huyền thoại. Tuy nhiên, sự nổi tiếng ấy cũng khiến ông bị “cấm cửa” ở hầu hết các sòng bạc tại Las Vegas. Và giống như mọi thiên tài khác, thay vì dừng lại, Thorp chuyển hướng: từ bàn bài sang Phố Wall.
Từ Las Vegas đến Phố Wall: Người khai sinh quỹ đầu cơ định lượng
Bước chân vào thị trường chứng khoán, Thorp sớm nhận ra: Phố Wall không khác mấy so với casino, chỉ khác ở chỗ luật chơi tinh vi hơn, và tiền thì nhiều hơn.
Ông bắt đầu nghiên cứu sự biến động giá cổ phiếu, phát hiện ra các mối tương quan rất nhỏ nhưng có thể dự đoán xu hướng. Từ đó, ông áp dụng phương pháp toán học tương tự như trong blackjack, tính toán xác suất, tìm lợi thế, đặt cược tối ưu.
Thorp chính là người đầu tiên sử dụng chiến lược Delta Hedging, một phương pháp giúp loại bỏ rủi ro biến động giá của cổ phiếu, nền tảng cho mô hình Black-Scholes - công thức định giá quyền chọn nổi tiếng nhất thế giới. Ông chứng minh rằng việc quản trị rủi ro hoàn toàn có thể được mô hình hóa bằng toán học, chứ không phải linh cảm hay kinh nghiệm.
Năm 1969, Thorp cùng các cộng sự sáng lập Princeton Newport Partners, quỹ đầu cơ định lượng đầu tiên trên thế giới.
Sử dụng chiến lược thống kê và mô hình xác suất, quỹ của ông đạt lợi nhuận trung bình 20%/năm trong suốt 30 năm mà không thua lỗ một năm nào, thành tích mà ngay cả những nhà đầu tư huyền thoại như George Soros hay Warren Buffett cũng phải nể phục.
Thiên tài khiêm tốn và kỷ luật
Không chỉ là nhà toán học, Thorp còn được kính trọng trong giới đầu tư. Ông có mối quan hệ thân thiết với tỷ phú Warren Buffett, người mà ông gọi là “một thiên tài đầu tư thực thụ”.
“Buffett là người cực kỳ thông minh và hiểu sâu sắc bản chất của rủi ro,” Thorp nói. “Chính ông ấy đã truyền cảm hứng để tôi nghĩ về việc lập quỹ định lượng đầu tiên”.
Dù đạt được thành tựu vượt xa một giáo sư thông thường, Thorp vẫn giữ phong thái giản dị. Ông không sống xa hoa, không khoe khoang tài sản, mà dành phần lớn thời gian nghiên cứu, viết sách và giảng dạy.
Trong cuốn hồi ký A Man for All Markets (2017), Thorp kể lại hành trình của mình, từ cậu bé nghèo mê toán, đến người đánh bại sòng bạc, rồi thành nhà đầu tư tỷ phú. Nhưng điều khiến độc giả ấn tượng nhất không phải số tiền ông kiếm được, mà là triết lý sống của ông: mọi thứ đều có thể dự đoán, nếu bạn hiểu xác suất.
Thorp cho rằng thế giới đầy rẫy những “trò chơi có cấu trúc”, nơi người ta tưởng là may rủi nhưng thực ra tuân theo quy luật và người chiến thắng là người biết khi nào nên đặt cược, khi nào nên dừng lại.
Di sản để lại
Ngày nay, các thuật toán giao dịch (quant trading), các mô hình dự đoán rủi ro, hay chiến lược đầu tư định lượng đều mang dấu ấn của Edward Thorp. Ông được xem là “cha đẻ của ngành đầu tư định lượng”, người đã mở đường cho các quỹ như Renaissance Technologies hay Two Sigma sau này.
Từ những con số trên bàn blackjack đến thuật toán tài chính toàn cầu, Thorp đã làm được điều mà hiếm người có thể: đánh bại cả sòng bạc lẫn Phố Wall bằng trí tuệ toán học. Trong một bài phỏng vấn, ông từng nói: “Tôi không chơi để thắng. Tôi chơi để tìm hiểu xem trò chơi thực sự vận hành như thế nào”.
Ở tuổi 93, Edward Thorp vẫn minh mẫn và tiếp tục chia sẻ triết lý của mình: “Toán học là công cụ để hiểu thế giới. Nếu bạn hiểu nó đủ sâu, bạn có thể khiến xác suất nghiêng về phía mình”.
