Samarium không phải là kim loại phổ biến. Nhưng trong lĩnh vực quốc phòng, nó mang tính sống còn. Nam châm samarium-cobalt cho phép tên lửa dẫn đường chính xác, máy bay chiến đấu và các hệ thống điều khiển chịu được nhiệt độ cực cao - điều mà nam châm neodymium thông thường không thể đảm đương. Không có samarium, Mỹ không chỉ mất lợi thế công nghệ, mà còn buộc phải đánh đổi độ chính xác quân sự - một rủi ro chiến lược không thể chấp nhận.
Đòn bẩy địa chính trị từ chuỗi cung ứng
Khi Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp phải xin giấy phép để được xuất khẩu samarium vào tháng 4, động thái này được giải thích là nhằm “bảo vệ hòa bình thế giới”. Tuy nhiên, thông điệp thực chất rõ ràng hơn nhiều: Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng vị thế thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm như một công cụ chính sách.
Trung Quốc hiện tinh luyện hơn 85% nam châm đất hiếm toàn cầu. Đây không phải là lợi thế tự nhiên đơn thuần, mà là kết quả của hàng thập kỷ trợ cấp, chấp nhận ô nhiễm môi trường và chiến lược bán phá giá để loại bỏ đối thủ phương Tây. Khi Mỹ và châu Âu rút khỏi lĩnh vực này vì chi phí cao và lợi nhuận thấp, Trung Quốc lấp đầy khoảng trống, và giờ đây kiểm soát nút thắt quan trọng nhất.
Với các nhà thầu quốc phòng Mỹ, quyết định của Trung Quốc có tác động tức thì. Các kênh mua samarium truyền thống bị cắt đứt. Một giám đốc điều hành trong chuỗi cung ứng của Raytheon thừa nhận thẳng thắn: “Chúng tôi đã bị đưa vào danh sách đen”.
Cầu nối mong manh từ châu Âu
Ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ tránh được cú sốc ngay lập tức không phải nhờ chiến lược dài hạn, mà nhờ một giải pháp tình thế hiếm hoi. Một kho samarium nitrat tồn kho từ thập niên 1970 tại Pháp - di sản của thời kỳ châu Âu còn dẫn đầu công nghệ tách đất hiếm - đã trở thành “phao cứu sinh”.
Thông qua sự phối hợp giữa một số doanh nghiệp châu Âu và Mỹ, lượng vật liệu này được tinh chế và chuyển đổi thành hợp kim phục vụ sản xuất nam châm. Trong ngắn hạn, điều đó cho phép các dây chuyền chế tạo tên lửa như Tomahawk tiếp tục vận hành.
Nhưng đây là một cây cầu hẹp. Tổng lượng samarium chỉ khoảng 200 tấn - đủ dùng hơn 1 năm cho nhu cầu quốc phòng Mỹ. Khi nguồn dự trữ này cạn kiệt, câu hỏi không phải là “có rủi ro hay không”, mà là “ai sẽ kiểm soát rủi ro đó”.
Chính sách công nghiệp: chậm, đắt và không chắc chắn
Washington không đứng yên. Chính quyền Trump đã đẩy mạnh hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp trong nước nhằm xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập. MP Materials, ReElement Technologies và Ucore Rare Metals đều nhận được các khoản vay và tài trợ lớn để xử lý samarium ngoài Trung Quốc.
Tuy nhiên, chính sách công nghiệp không vận hành theo nhịp khủng hoảng. Các dự án tinh luyện đất hiếm mất nhiều năm để hoàn thiện, đối mặt với rủi ro công nghệ, chi phí cao và phản đối môi trường. Không phải dự án nào cũng thành công - trường hợp nhà máy của Lynas Rare Earths tại Texas bị đình trệ là minh chứng rõ ràng.
Quan trọng hơn, phần lớn đầu tư hiện nay vẫn tập trung vào nam châm neodymium-sắt-boron phục vụ xe điện và điện tử tiêu dùng, thay vì nam châm samarium-cobalt mà quốc phòng Mỹ thực sự cần. Đây là sự lệch pha giữa mục tiêu an ninh quốc gia và động lực thị trường.
Bài học chiến lược bị lặp lại
Về bản chất, cuộc khủng hoảng samarium không phải là điều bất ngờ. Từ hơn một thập kỷ trước, các báo cáo an ninh của Mỹ đã cảnh báo về sự phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc. Dù vậy, các quy định trong Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng chỉ được thực thi nửa vời, bởi không có lựa chọn thay thế khả thi.
Việc chương trình F-35 từng phải tạm dừng vì sử dụng nam châm Trung Quốc cho thấy một nghịch lý: Mỹ đặt ra tiêu chuẩn an ninh cao, nhưng lại không đầu tư đủ sớm để đáp ứng chính những tiêu chuẩn đó.
Quyền lực thực sự nằm ở đâu?
Samarium không phải là mặt hàng khan hiếm về địa chất. Thế giới có trữ lượng. Vấn đề nằm ở năng lực tinh luyện - khâu mà Trung Quốc kiểm soát gần như tuyệt đối. Quyền lực địa chính trị trong thế kỷ 21 không chỉ đến từ vũ khí hay GDP, mà từ khả năng “bật-tắt” chuỗi cung ứng chiến lược.
Trong ngắn hạn, Mỹ đã được cứu bởi một kho vật liệu bị lãng quên ở châu Âu. Trong trung hạn, Washington đặt cược vào chính sách công nghiệp. Nhưng trong dài hạn, bài toán cốt lõi vẫn là: liệu các nền kinh tế phương Tây có sẵn sàng chấp nhận chi phí cao hơn để đổi lấy an ninh chuỗi cung ứng?
Nếu câu trả lời là không, thì samarium hôm nay chỉ là khúc dạo đầu. Ngày mai, một kim loại khác - hoặc một công nghệ khác - sẽ tiếp tục trở thành đòn bẩy trong cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu.
Theo The New York Times
